Bieszczady
| Bieszczady (c1 na mapie regionu) |
|
 |
|
| Megaregion | Region karpacki |
| Prowincja | Karpaty Wschodnie |
| Podprowincja | Zewnętrzne Karpaty Wschodnie |
| Makroregion | Beskidy Wschodnie |
| Mezoregion | Beskidy Lesiste |
| Mikroregion(y) | Bieszczady Wschodnie Bieszczady Zachodnie |
| Zajmowane jednostki administracyjne |
Polska Słowacja Ukraina : – województwo podkarpackie obwód lwowski obwód zakarpacki kraj preszowski |
Bieszczady ( 522.12 i 522.13 ; słow. i czes. Bukovské vrchy, ukr. Верхови́нський Вододі́льний хребет, węg. Keleti Beszkidek, ros. Бещады, serb. Бјешчади) – zachodnia część Beskidów Wschodnich , między Przełęczą Łupkowską (640 m n.p.m. ) a Przełęczą Wyszkowską (933 m n.p.m.). Najwyższy szczyt Bieszczadów to Pikuj (1405 m n.p.m., na Ukrainie) zaś na terytorium Polski – Tarnica (1346 m n.p.m.). Dzielą się na:
- Bieszczady Zachodnie (na terenie Polski , Słowacji i Ukrainy )
- Bieszczady Wschodnie (na terenie Ukrainy)
Bieszczady należą do Beskidów Wschodnich , które są częścią Zewnętrznych Karpat Wschodnich . Mimo iż szczytowe partie zajmują połoniny , to Bieszczady zaliczane są do pasma Beskidów Lesistych , a nie Połonińskich .
Spis treści |
[ edytuj ] Toponimia
Nazwy Bieszczady używa się zwykle w Polsce jako synonimu polskich Bieszczadów (które są jedynie częścią Bieszczadów Zachodnich). 'Bieszczad' i 'Beskid' były od wieków określeniem gór oddzielających Polskę i Ruś od Węgier . Etymologia wyrazów 'Bieszczad' i 'Beskid' jest niejasna, czasem wywodzi się te słowa od trackiego ludu Bessów , których obecność na północ od Karpat odnotował Ptolemeusz .
Kazimierz Dobrowolski w 1938 objaśnił toponimię 'Beskidu' i 'Bieszczadu' na tle nazewnictwa bałkańskiego łącząc ją z albańską nazwą terenową bjeska, bjeske oznaczającą halę górską, łąkę lub pastwisko.
Za etymologią germańską Jan Michał Rozwadowski w 1914 wywiódł wyraz 'Bieszczad' z gwar środkowo-dolno-niemieckich od beshêt, beskēt od skaid-, skid.– geograficzny „przedział lub rozdział wód ”.
W dokumentach węgierskich od 1269 oznaczały nazwę pasma górskiego – „Beschad alpes Poloniae” („ultra indagines regni Poloniae, ad alpes Beschad, ulterius tenet metas cum terra Polonie” [1] ). W formie ruskiej Beskid lub Beśkid. Od XIV w. napłynęła tu pasterska ludność wołoska . O Bieszczadach Samuel Bogumił Linde pisze „część gór Karpackich, dawniej rozbójnictwem sławna, przytułek łotrów ”, albo „Góry Bieszczadzkie... stykają się z Karpackimi i ciągną się ku Rusi Czerwoney” [2] W średniowieczu to również pasmo będące częścią Gór Sanockich [3] [4] ; lub Góry Sarmackie [5] , dla Stanisława Staszica były pasmem położonym między Pokuciem a Beskidami [6]
Zgodnie z historią Korneliusza Tacyta tereny te określano mianem Bastarnice Alpes, qui alias Carpathii montes [7] na krańcach Hercynia Silva .
[ edytuj ] Fauna i flora Bieszczadów
W Bieszczadach występują rośliny i zwierzęta niespotykane w innych częściach naszego kraju, a zwłaszcza takie, które lubią ciepło, np. największy europejski wąż Eskulapa . Dobrze zachowane pierwotne lasy bukowe stanowią prawdziwy raj dla zwierząt. Żyją w nich m.in. żubry , jelenie , niedźwiedzie , wilki , rysie , żbiki , a od 2007 roku również koniki polskie .
[ edytuj ] Klimat
Klimat Bieszczadów jest umiarkowany ciepły przejściowy (nie jest on wysokogórski jak np. w Sudetach) z dominacją cech klimatu kontynentalnego. Lata są tu ciepłe – temperatury śr. ok. 15 °C, w wyższych partiach chłodniej. Zimy są mroźne: temperatury średnie od –5 °C w dolinach, do poniżej –10 °C powyżej granicy 1300 m n.p.m. Zdarzają się spadki temperatury do minus 30 °C.(rekord –33 °C w 2005 r.-Wetlina i –34 °C tego samego dnia w Stuposianach)
[ edytuj ] Osadnictwo w Bieszczadach
[ edytuj ] Archeologia
Pierwsze ślady osadnictwa w Bieszczadach pochodzą z epoki neolitu (2500-1700 l.p.n.e.) i związane są z wpływami kulturowymi z Kotliny Panońskiej . Z epoki brązu (1700-700 l. p.n.e.) pochodzą znalezione w okolicach Leska , Stefkowej i Olszanicy różne przedmioty np. groty strzał i bransolety nawiązujące do tradycji kulturowych ludności zamieszkującej wówczas południowe stoki Karpat ( kultura Otomani ). Kulturę łużycką reprezentują np. stanowiska archeologiczne w Rajskiem oraz pojedyncze zabytki odnajdywane w miejscowościach w dolinie Sanu . Osadnictwo celtyckie rozwinęło się głównie w dorzeczu środkowego Sanu ( Kultura puchowska ). Początek osadnictwa we wczesnym średniowieczu widoczny jest w materiale archeologicznym z miejscowości Manasterzec , Hoczew , Myczkowce i Zwierzyń .
[ edytuj ] Historia
Zasadnicza ekspansja osadnicza przypada na schyłek panowania króla Kazimierza Wielkiego oraz królowej Jadwigi. W roku 1361 król nadał rozległe dobra rycerskiemu klanowi rycerzy przybyłych z Węgier – Piotrowi i Pawłowi Balom , którzy założyli kilkadziesiąt miejscowości wzdłuż żyznej doliny Hoczewki . W środkowym dorzeczu Sanu ziemię bieszczadzką kolonizowali śląscy Kmitowie i morawscy Herburtowie . W II poł. XIX wieku powstają w okolicach Bieszczadów pierwsze na świecie kopalnie ropy naftowej, budowane są również linie kolejowe łączące Węgry z Galicją .
W czasie II wojny światowej polskie Bieszczady były areną walk między wojskami niemieckimi, oddziałami słowackimi, Armią Czerwoną oraz UPA a polskim podziemiem niepodległościowym ( AK – NSZ ), a po wojnie pomiędzy UPA a Wojskami Ochrony Pogranicza , funkcjonariuszami Urzędu Bezpieczeństwa i innymi organami władzy państwowej polskimi i radzieckimi .
Działały tu m.in. oddziały partyzanckie Adama Winogrodzkiego , Józefa Pawłusiewicza , Mikołaja Kunickiego i Antoniego Żubryda . Od wiosny 1943 roku nasiliły się pierwsze walki polskiego podziemia ( AK oraz partyzantki polsko-radzieckiej ) ze zbrojnym ramieniem Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów – UPA , która dopuszczała się wówczas mordów na ludności cywilnej, grabienia i palenia wsi, porywania mieszkańców.
[ edytuj ] Etnografia Bieszczadów
W XIV wieku pojawiają się w Bieszczadach wołoscy pasterze. W XVII i XVIII wieku Bieszczady przeżywają stopniowy upadek gospodarczy. W górskim trudno dostępnym terenie znajdują schronienie ludzie wyjęci spod prawa tzw. „beskidnicy” tołhaje trudniący się napadami na dwory, kupców i wsie. Znajdują oni protekcję wśród szlachty węgierskiej m.in. Drugethów, Aspermontów, Nagytuczych, Peteylich, Rakoczych, Wesselenych i Rekelych mających swoje dobra w Użgorodzie , Munkaczu , Trenczynie i Chyrowie . W okresie do roku 1947 w konsekwencji powojennych repatriacji, wysiedleń oraz akcji Wisła Bieszczady opuściło ponad 50 tys. dawnych mieszkańców tych ziem, tj. Łemków , Bojków , Niemców i Rusinów karpackich. Migracje ludności zapoczątkowane po wojnie zakończyły się dopiero na przełomie lat 50. i 60. ubiegłego wieku. Obecni mieszkańcy Bieszczadów są w większości potomkami osadników z Pogórza Strzyżowskigo , Sokalszczyzny , Pogórza Dynowskiego , Pogórza Bukowskiego oraz Beskidu Sądeckiego i Cieszyńskiego .
Przypisy
- ↑ Codex diplom. Arpad. tom VIII, 242 (1269r).
- ↑ Słownik języka polskiego tom. 1, s. 72, 1807.
- ↑ „1377 Ludwik król Węgierski i Polski, chcąc się pomścić nad Litwą tak srogiego zburzenia Polskiego królestwa swojego, zebrawszy wojska Węgierskie i wszystkiej Polszce pospolite ruszenie rozkazawszym sam z Węgier do Polski przez góry Sanockie prosto ku Sandomirzowi przyciągnął”, [w:] Maciej Stryjkowski , Mikołaj Malinowski, Ignacy Daniłowicz. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. wyd. 1846, s. 53.
- ↑ „Pierwszy „szlak węgierski” prowadził od Przemyśla w góry Sanockie, z doliny Sanu w dolinę Brzozówki, albo doliną Wisłoka na Frysztak , na obszar tak zwanych „dołów Sanockich”, a stąd doliną Jasełki w górę na grzbiet tak zwanego „ Niskiego Beskidu ” przez pasmo Karpat do Węgier w dolinę rzeki Ondawy ”[w:] Listy z ziemi naszej: korespondencja Wincentego Pola z lat 1826-1872. Wincenty Pol , Zbigniew Sudolski. wyd. 2004. s. 187.
- ↑ „Item Saan, cuius fons Montibus Sarmaticis, ex monte, qui dicitur Byesked”, [w:] Ioannis Dlugossii Annales: seu, Cronicae incliti Regni Poloniae, t. 1-2.; Jan Długosz . Dzieła wszystkie. 1873. s. 13.
- ↑ „Łańcuch ciągnący się nad Pokuciem robi Bieszczady, dalej, gdzie Dunajec , Biała , Raba ..., są Beskidy ”. [w:] Stanisław Staszic . O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski. W-wa. 1815 s. 5.
- ↑ Publiusz Korneliusz Tacyt . De origine et situ Germanorum. rok 98 . Mapa ; Cornelis Tacitus. De situ moribus et populis Germaniae libellus.
[ edytuj ] Bibliografia
- Rosa Lehmann, Social(ist) engineering. Taming the devils of the Polish Bieszczady, „Communist and Post-Communist Studies”, 42, 3 (2009), 423-444.
[ edytuj ] Linki zewnętrzne
- Bieszczadzki Park Narodowy
- [1] i [2] Mapy turystyczne polskich Bieszczadów (cz. wschodnia i zachodnia) wydawnictwa Compass w formie elektronicznej
- Magiczne Bieszczady – fotogalerie i opisy na stronie Resfoto.pl
- Kamery internetowe w Bieszczadach
|
||||||||
| Francuski minister skazany za publiczną obrazę | ||
Sąd w Paryżu uznał Arnauda Montebourga, ministra ds. reindustrializacji w rządzie nowego socjalistycznego prezydenta Francji Francois Hollande'a, za winnego publicznej obrazy za nazwanie szefów spółki żeglugi promowej SeaFrance "łobuzami".
|
||
| Skazano lekarza, który pomógł CIA znaleźć bin Ladena | ||
Shakil Afridi, lekarz, który pomógł CIA zlokalizować Osamę bin Ladena został skazany w Pakistanie na 33 lata więzienia. Departament Stanu USA uznał, że władze Pakistanu nie miały podstaw, by go uwięzić.
|
||
| PO i PiS nie poprą projektu SP dot. kont zabezpieczenia zdrowotnego | ||
PO i PiS zapowiedziały, że pracodawca będzie mógł przekazać pracownikowi pieniądze na ochronę zdrowia, które byłyby wolne od podatku i odprowadzania składek. PSL się waha; poparcie zapowiedziały RP i SLD.
|
||
| 10 błędów ustawy refundacyjnej | ||
Ustawa refundacyjna uderza w pacjentów i wprowadza chaos na rynku leków - oceniają eksperci w raporcie "Do trzech razy sztuka - Ustawa Refundacyjna po publikacji trzech pierwszych wykazów". Wyliczają w nim 10 najważniejszych niedoskonałości nowych przepisów.
|
||
| Tusk i Schulz rozmawiali o Tymoszenko i Euro 2012 | ||
Szef Parlamentu Europejskiego Martin Schulz na spotkaniu z premierem Donaldem Tuskiem poinformował, że z jego upoważnienia europoseł Jacek Protasiewicz zajmie się organizacją misji PE obserwacji procesu kasacyjnego b. premier Julii Tymoszenko.
|
