Cmentarze przy ul. Lipowej w Lublinie

Grób rodziny Laśkiewiczów (m.in. T. Laśkiewicza ) na cmentarzu przy ul. Lipowej

Klemens Junosza - popiersie z nagrobka na lubelskim cmentarzu

Nagrobek Rodziny Boczkowskich dłuta Antoniego Kurzawy

Grób Emila Plagego znajdujący się w ewangelickiej części cmentarza

Cerkiew w prawosławnej części cmentarza

Cmentarze przy ul. Lipowej – znajdujący się przy ul. Lipowej w Lublinie najstarszy i najbardziej znany zespół cmentarzy we wschodniej Polsce , w skład którego wchodzą:

• cmentarz rzymskokatolicki ,
• cmentarz ewangelicko-augsburski ,
• cmentarz prawosławny oraz
• cmentarz wojskowo-komunalny z główną bramą wejściową od ul. Białej.

Powstanie tego jednego z najcenniejszych^{[ potrzebne źródło ]} cmentarzy w Polsce datowane jest na rok 1794 . Ma on wielonarodowy i wielowyznaniowy charakter, można na nim zobaczyć wiele nagrobków będących cennymi dziełami sztuki rzeźbiarskiej. Na lubelskiej nekropolii spoczywają ludzie zasłużeni dla miasta czy kraju – m.in. ks. Piotr Ściegienny - zesłaniec i działacz chłopski. Cmentarz był również miejscem pochówku żołnierzy armii austro-węgierskiej z I wojny światowej ; bojowników poległych w walkach z bolszewikami, a także żołnierzy AK i uczestników walk w 1939 roku. Część północna cmentarza kryje w sobie cmentarz ewangelicki - spoczywają tam prochy m.in. zasłużonej dla Lublina rodziny Vetterów. W tej samej części znajduje się także cmentarz prawosławny z cerkwią pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności .

Historia

De facto do końca XVIII wieku w Lublinie nie było wydzielonego miejsca przeznaczonego na pochówek. Lublinianie w tym czasie byli chowani w kryptach kościelnych oraz na przykościelnych małych cmentarzach. Do dnia dzisiejszego zachowały się szczątki takiego cmentarza znajdującego się obok kościoła Świętej Trójcy przy ulicy Ewangelickiej. Większość znajdujących się tam nagrobków pochodzi z początków XIX wieku .

Pozwolenie na otwarcie najstarszej części nekropolii tj. cmentarza rzymskokatolickiego zostało wydane w roku 1794 przez biskupa chełmskiego i lubelskiego Wojciecha Skarszewskiego . Założono go na gruntach klasztoru Panien Brygidek Lubelskich, na tzw. Rurach . Mimo że idea otwarcia nekropolii położonej poza obrębem miasta była wynikiem realizacji zarządzenia władz austriackich zabraniającego grzebania zmarłych w kościołach i na cmentarzach przykościelnych, na niewielkim początkowo terenie nekropolii (1, 68 ha) chowano początkowo tylko szczątki przenoszone z popadających w ruinę cmentarzyków śródmiejskich. Wraz z nimi przeniesiono tu kilkanaście pomników nagrobnych (kilka z nich zachowało się do dziś). Dopiero od jesieni 1811 roku datują się pierwsze regularne pochówki zmarłych, początkowo wolnomyślicieli ( masonów ), później zaś innych obywateli miasta. Cmentarz był ogrodzony i obsadzony lipami , stąd jego nazwa "Pod Lipkami" lub "Lipki".

W najstarszej części cmentarza znajduje się około tysiąca grobów z XIX wieku , z których większość wymaga odnowienia. Zostały zbudowane przeważnie z nietrwałego piaskowca i wapienia. Obecnie wiele grobowców jest już opuszczonych.

W związku z zapełnianiem się jego przestrzeni grobami, władze kościelne i miejskie kilkakrotnie dokupowały ościenne tereny poszerzając go (m.in. w latach 1853 , 1870 , 1899 i przed II wojną światową ). Około roku 1825 założono sąsiadującą z cmentarzem rzymskokatolickim część ewangelicko-augsburską, a po roku 1840 część grecko-unicką (obecnie znaną jako cmentarz prawosławny). W roku 1915 część cmentarza rzymskokatolickiego została wykorzystana przez władze austriackie jako miejsce pochówku żołnierzy i w następnych latach z części tej utworzono osobny cmentarz, zwany obecnie wojskowo-komunalnym. W wojskowej części cmentarza znajdują się też groby komunistów i działaczy PZPR. Na terenie zespołu cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie znajdują się trzy kaplice: pw. Wszystkich Świętych w części rzymskokatolickiej, pw. Niewiast Niosących Wonności w części prawosławnej oraz kaplica na cmentarzu wojskowo-komunalnym. W roku 2005 w części ewangelicko-augsburskiej oddano do użytku pierwsze na Lubelszczyźnie kolumbarium .

W prawosławnej części nekropolii pochowani są żołnierze armii Ukraińskiej Republiki Ludowej atamana Semena Petlury , którzy w roku 1920 byli sojusznikami Polski w walce z bolszewikami. Po wojnie tej wielu z nich osiedliło się w Polsce, a przed drugą wojną światową stanowili w Lublinie aktywną kulturalnie mniejszość. Jako prawosławni chowani byli w wydzielonej części cmentarza. W ostatnich latach zaniedbana wcześniej ukraińska kwatera została uporządkowana - w maju 2001 roku odsłonięto tu pomnik ukraińskich żołnierzy.

Prawosławny cmentarz przy ul. Lipowej, na którym znajduje się blisko 500 nagrobków, to unikalna część najstarszej lubelskiej nekropolii, a katedralna parafia prawosławna od lat stara się o jego renowację. W roku 2009 dostała zgodę urzędu miasta na prace. W pierwszej kolejności parafia chce utwardzić alejki i oświetlić cmentarną kaplicę pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności. W planach parafii znajduje się także także budowa kolumbarium . Znajdzie się ono w zrekonstruowanym murze, który kiedyś oddzielał od siebie prawosławną i ewangelicką część nekropolii.

Cmentarze przy ul. Lipowej w Lublinie funkcjonują w świadomości lublinian jako jedna nekropolia. Są one miejscem pochówku osób zasłużonych oraz zwykłych obywateli miasta i regionu. Od roku 1985 nekropolia posiada status zabytku , zarówno ze względu na walory historyczne jak i artystyczne. Znajdują się tu pomniki nagrobne wykonane przez tak znanych artystów jak Antoni Kurzawa , Bolesław Jeziorański , Konstanty Laszczka , Ludwik Pyrowicz , Bolesław Syrewicz , Hipolit Kasjan Marczewski , Leon Migalski , Adolf Saturnin Timme i in. O objęcie opieką konserwatorską cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie apelował w latach 1976 i 1981 na łamach Kameny historyk sztuki Michał Domański , który w swych artykułach dokonał pierwszego całościowego rozpoznania zabytkowych walorów rzeźby nagrobnej. W roku 1985 powstał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Lublina, przy którym dwa lata później powołano Komisję Ochrony Zabytków Cmentarnych. Od tego czasu członkowie i sympatycy urządzają doroczne kwesty , których celem jest odnowa i ratowanie zabytków cmentarnych.

Pochowani na cmentarzu przy ul. Lipowej

Część rzymskokatolicka

• Łucja Bałzukiewicz
• Jan Baranowski
• Maria Bechczyc-Rudnicka
• Konrad Bielski
• Mieczysław Biernacki
• Mieczysław Józef Biernacki
• Gabriel Brzęk
• Gracjan Chmielewski
• Leon Frankowski
• Kazimierz Grześkowiak
• Kazimierz Jaczewski
• Stanisław Kamiński
• Mieczysław Albert Krąpiec
• Tadeusz Kwiatkowski-Cugow
• Teofil Laśkiewicz
• Józef Łobodowski
• Feliks Łodzia-Bieczyński
• Hieronim Łopaciński
• Jan Mincel
• Jan Ignacy Modrzewski
• Henryk Raabe
• Idzi Radziszewski
• Andrzej Skwarcz
• Adam Stanowski
• Mieczysław Stelmasiak
• Klemens "Junosza" Szaniawski
• Piotr Ściegienny
• Józef Tarłowski
• Stanisław Węglarz
• Henryk Wiercieński
• Kazimierz Wnorowski
• Edward Wojtas
• Stefan Wolski
• Stanisław Ziemecki
• Edward Zwolski
• Tadeusz Kazimierz Żuliński

Część ewangelicko-augsburska

• Tadeusz Czajka
• Michał Domański
• Lesław Paga
• Emil Plage
• Edmund Prost
• Grzegorz Leopold Seidler
• Mikołaj Smoczyński
• Paweł Smoczyński
• Zygmunt Stryjeński
• Karol Rudolf Vetter
• Witold Welcz

Część prawosławna

• Jan Riabinin
• Jan Ziemski

Część wojskowo-komunalna

• Józef Czechowicz
• Kazimierz Tumidajski
• Hieronim Dekutowski ps."Zapora" ( mogiła symboliczna )
• Stanisław Szacoń ps."Pałka"

Zobacz też

• atrakcje turystyczne Lublina
• zabytki Lublina

Bibliografia

• M. Gmiter, B. Kotowski, K. Kucharska i in., Cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Lipowej w Lublinie, Lublin 1990.
• S. Santarek (opr.), 20 lat kwesty na rzecz ratowania zabytków cmentarza przy ul. Lipowej, Lublin 2005.

Linki zewnętrzne

• Archiwalny spis pochowanych na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie
• oficjalna strona Cmentarza (możliwość telefonicznego ustalenia miejsca pochówku)
• Lotnicy polscy na cmentarzu przy ul.Lipowej