Geomorfologia

Geomorfologia – nauka o formach rzeźby powierzchni Ziemi oraz procesach je tworzących i przekształcających. Zajmuje się opisem (morfografia), pomiarem ( morfometria ), genezą ( morfogeneza ) i wiekiem ( morfochronologia ) form powierzchni Ziemi.

Procesy kształtujące powierzchnię Ziemi dzieli się na dwa rodzaje:

• procesy endogeniczne , wywołane działaniem czynników pochodzących z wnętrza Ziemi, np. wulkanizm , plutonizm , trzęsienie ziemi , ruchy izostatyczne ,
• procesy egzogeniczne , wywołane działaniem czynników zewnętrznych, takich jak: słońce ( procesy wietrzeniowe ), woda ( procesy fluwialne ), wiatr ( procesy eoliczne ), lód ( procesy glacjalne ), pływy i fale morskie ( procesy abrazyjne ).

Geomorfologia jest nauką interdyscyplinarną, czerpiącą wiedzę zarówno z nauk geograficznych jak i geologicznych .

Cykl geograficzny

Wspólne działanie tych procesów prowadzi do ciągłej ewolucji rzeźby Ziemi . Gdyby nie następowało różnicowanie się powierzchni Ziemi spowodowane czynnikami wewnętrznymi, procesy erozyjne doprowadziłyby do całkowitego wygładzenia powierzchni ziemi w ciągu kilku milionów lat. Gdyby zaś nie działała erozja, procesy tektoniczne wytworzyłyby skalisty krajobraz o dramatycznych różnicach wysokości, nieprzyjazny dla istot żywych. W rzeczywistości zachodzi ciągła obróbka powierzchni, którą można schematycznie opisać w kategoriach tzw. cyklu geograficznego (współcześnie stosuje się również określenie cykl denudacyjny ). Charakterystyka cyklu denudacyjnego zależy od środowiska klimatycznego, o jakim mowa – w obszarach suchych dominuje np. działanie erozyjne wiatru, w obszarach wilgotnych: wody, a w obszarze klimatu arktycznego: lodu. Poniższy opis przybliża przebieg procesów przy umiarkowanych temperaturach i opadach, czyli m.in. na terenie Polski.

Cykl rozpoczyna się z chwilą wypiętrzenia się jakiegoś bloku skalnego ponad otoczenie – może być to jednorazowe wydarzenie tektoniczne lub część większego procesu orogenezy . Z biegiem czasu deszcze, nasłonecznienie i ruchy masowe prowadzą do przekształcenia litej powierzchni skalnej (" skała macierzysta ") w glebę , ta zaś może zostać pokryta szatą roślinną. Odmłodzona, wyniesiona powierzchnia staje się szczególnie podatna na erozję wodną, w niedługim czasie zaczyna więc rozwijać się sieć rzeczna . Działanie erozyjne wody polega przede wszystkim na rzeźbieniu w stokach dolin rzecznych oraz transport zerodowanego materiału w dół rzeki, z obszarów źródłowych, do miejsca sedymentacji . Rozdrobniony materiał skalny gromadzi się w stożki napływowe , w korytach rzek, jak również w deltach , a także jest dostarczany do mórz . Transport skał oraz depozycja materiału w innych miejscach prowadzi do obniżania się szczytów górskich i wygładzania rzeźby; cofające się rzeki zdzierają powierzchnie wzniesień, a na odsłoniętych stokach działają ruchy masowe : spełzywanie, osuwiska, obrywanie i in. Ostatecznym rezultatem tego procesu jest wykształcenie się "prawie równej" penepleny, czyli powierzchni denudacyjnej prawie pozbawionej większych wyniesień. Jeśli nie zadziałają inne procesy tektoniczne, powierzchnia ta jest praktycznie "martwa" geologicznie. Szybkość procesów geomorfologicznych mierzy się w jednostkach Bubnoffa .

Niektóre terminy

• morfogeneza
• hipsometria – rzeźba terenu – inwersja rzeźby
• kontynent – szelf kontynentalny – cokół kontynentalny – blok kontynentalny
• depresja – nizina – wyżyna – góry – perć
• półwysep – przesmyk – wyspa – atol
• brzeg – wybrzeże – pobrzeże – przylądek – plaża – klif – szery
• delta – lido – mierzeja – rewa – rafa
• równina – stok – urwisko – ściana – przewieszka
• ruchy masowe – obryw – osuwisko – żleb
• skalne miasto
• wąwóz – parów – debrza – wądół – rozłóg – holweg
• dolina – jar – dolina lodowcowa – przełom rzeczny – gardziel dolinna
• padół – rów tektoniczny – niecka – kotlina
• próg – terasa
• pagórek – wzgórze – góra – turnia – grań – przełęcz
• góra-świadek – twardzielec – ostaniec – brama dolinna
• pogórze – płaskowyż – masyw górski – pasmo górskie – łańcuch górski – system górski
• góry fałdowe – góry zrębowe – góry wulkaniczne
• góra wulkaniczna – wulkan tarczowy – stożek wulkaniczny
• krater wulkaniczny – maar – kaldera
• kras – polje – jaskinia – studnia krasowa – stalaktyt – stalagmit – stalagnat
• lodowiec – nunatak – field – muton – kocioł lodowcowy – pradolina
• wał morenowy – morena – rynna polodowcowa – drumlin – kem – oz
• pustynia – ued – wydma – erg – hamada – serir – takyr – kewir

Linki zewnętrzne

• Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich ( pol. )
• Geomorfologia brzegów morskich ( pol. )
• International Association of Geomorphologists ( ang. )
• British Society for Geomorphology ( ang. )
• Model of landscape evolution by William Morris Davis (by GEOMORPHLIST) ( ang. )
• Is Geomorphology within Geography or Geology? (by GEOMORPHLIST) ( ang. )