Hawaje (archipelag)

	Hawaje
	; Satelitarne zdjęcie archipelagu Hawajów
Państwo	Stany Zjednoczone
Liczba wysp	137
Akwen	Ocean Spokojny
	Mapa archipelagu;

Ten artykuł dotyczy archipelagu na Oceanie Spokojnym. Zobacz też: inne hasła z tą nazwą .

Hawaje ( ang. Hawaii, dawniej: Sandwich Islands, nazwane tak przez Cooka na cześć Johna Montagu, 4. hrabiego Sandwich ) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym .

Niemal całe Hawaje są jednym ze stanów USA (liczącym 1, 2 mln mieszkańców, o powierzchni ok. 28, 3 tys. km²). Jedynie atol Midway , leżący w północno-zachodniej części archipelagu, nie należy do stanu Hawaje.

Spis treści

1 Historia
- 1.1 Królestwo Hawajów
  - 1.1.1 Republika Hawajów
  - 1.1.2 Królowie Hawajów
2 Warunki naturalne
3 Demografia
4 Gospodarka
5 Militaria, Bazy
6 Nauka
7 Galeria
8 Zobacz też
9 Linki zewnętrzne
10 Przypisy

[ edytuj ] Historia

[ edytuj ] Królestwo Hawajów

Osobny artykuł: Królestwo Hawajów .

Hawaje zostały zaludnione w IV wieku przez Polinezyjczyków z Tahiti . Dla Europy odkryte zostały przez Jamesa Cooka w 1778^[1].

Rządy rodów arystokratycznych pojawiły się na Hawajach na długo przed przybyciem Europejczyków, jednakże istnienie skonsolidowanego królestwa datuje się od 1796 roku, kiedy władzę na Hawajach objął król Kamehameha I . W czasach tych w kulturze europejskiej wyspy hawajskie funkcjonowały pod dwiema nazwami: Wyspy Sandwich (nazwa nadana archipelagowi w 1778 roku przez pierwszego przybyłego tam Europejczyka Jamesa Cooka ) i Hawaje (nazwa lokalna, od największej wyspy, Hawai'i). W roku 1810 po zjednoczeniu się wysp O'ahu , Maui , Moloka'i , Lāna'i i Hawai'i powstało królestwo . W 1840 roku przyjęto na wyspach pierwszą konstytucję wzorowaną na prawach brytyjskich i amerykańskich. Gwarantami suwerenności państwa były Stany Zjednoczone , Francja i Wielka Brytania .

W latach 1852, 1864 i 1887 uchwalano kolejne konstytucje. Od 1840 królestwo posiadało parlament. Administracyjnie państwo dzieliło się na 4 prowincje: Kaua'i, O'ahu, Maui, i Hawai'i.

W 1851 roku król Kamehameha III powierzył pieczę nad swym królestwem Stanom Zjednoczonym. W 1887 roku USA uzyskało prawo do wybudowania portu w zatoce Pearl Harbor . W 1893 roku miejscowa ludność amerykańska obaliła rządy królowej Liliuokalani i ustanowiła rządy republikańskie.

[ edytuj ] Republika Hawajów

Osobny artykuł: Republika Hawajów .

Republika Hawajów powstała w latach 1894 - 1898 . Republikę proklamowano 4 lipca 1894 . 7 lipca 1898 kraj został zajęty przez Stany Zjednoczone . 12 sierpnia 1898 ogłoszono oficjalnie aneksję kraju (od 1959 są 50. stanem USA). Jedynym prezydentem republiki był Sanford Dole .

[ edytuj ] Królowie Hawajów

Osobny artykuł: Przywódcy Hawajów .

Dynastia Kamehameha

Kamehameha I (1795-1819)
Kamehameha II (1819-1824)
Kamehameha III (1825-1854)
Kamehameha IV (1854-1863)
Kamehameha V (1863-1872)

Dynastia Kalākaua

William C. Lunalilo (1873-1874)
David Kalakaua (1874-1891)
Lydia Lili'uokalani (1891-1893)

[ edytuj ] Warunki naturalne

[ edytuj ] Wyspy

[ edytuj ] Główne wyspy

Wyspa	Powierzchnia	Najwyższy punkt	Wysokość	Populacja (2000)	Gęstość zaludnienia
Hawai'i	10 432, 5 km²	Mauna Kea	4 205 m	148 677	14 os./km²
Maui	1 883, 4 km²	Haleakalā	3 055 m	117 644	62 os./km²
Kaho'olawe	115, 5 km²	Puʻu Moaulanui	452 m	0	0 os./km²
Lāna'i	363, 9 km²	Lānaʻihale	1 026 m	3 193	9 os./km²
Moloka'i	673, 4 km²	Kamakou	1, 512 m	7 404	11 os./km²
O'ahu	1 545, 3 km²	Kaʻala	1 220 m	905 266	586 os./km²
Kaua'i	1 430, 5 km²	Kawaikini	1, 598 m	58 303	41 os./km²
Ni'ihau	180 km²	Pānīʻau	381 m	230	1, 2 os./km²

Hanauma Bay na O'ahu

Archipelag obejmuje 8 głównych wysp ( Hawaii , Oahu , Kauai , Molokai , Lanai , Maui , Niihau i Kahoolawe ) leżących na wschodzie, oraz Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie – kilkanaście mniejszych wysepek i skał podwodnych oraz gór podwodnych . Ciągnie się on na długości 2.400 km od wyspy Hawaiʻi na południowym wschodzie po Atol Kure na północnym zachodzie. Poza Wyspami Midway , stanowiącymi terytorium zamorskie Stanów Zjednoczonych , pozostała część archipelagu stanowi stan Hawaje .

[ edytuj ] Budowa geologiczna

Archipelag Hawajski stanowi wystający ponad fale Oceanu fragment Grzbietu Hawajskiego , w całości utworzony dzięki podmorskiej działalności wulkanicznej . Największymi wulkanami są: Mauna Kea , Mauna Loa , Kīlauea , Hualālai , Haleakalā oraz wiele mniejszych, częściowo drzemiących , a częściowo wygasłych .

[ edytuj ] Klimat

W całości zwrotnikowy morski. Średnie temperatury w lutym wahają się od 20 do 24 °C, a w sierpniu od 24 do 29 °C. Roczne opady od 300 do 400 mm na stokach południowych i zachodnich, do 3500-4000 mm na stokach północnych i wschodnich (12000 mm na Kauai ).

[ edytuj ] Fauna i flora

W związku z izolacją archipelagu na wyspę nie dotarły żadne płazy , gady ani ssaki nielotne. Jest tu wiele roślin i zwierząt (zwłaszcza ptaków) , które wyewoluowały stając się odrębnymi gatunkami. Rolę dużych roślinożerców przejęły nielotne kaczki o kształcie i trybie życia gęsi, nazwane 'moa - nalo' (ptaki do jedzenia wymarłe) wytępione przez pierwotnych mieszkańców wyspy. Dużymi drapieżnymi były bieliki , małymi zaś sowy . Nielotne ibisy pełniły funkcję dużych owadożernych. żyły też wszystkożerne i nielotne chruściele. Ptaki te zostały wytępione na pokarm, zginęły wraz z lasami, lub zostały zjedzone przez psy, świnie, szczury. Roślinność stanowią wiecznie zielone lasy z zaroślami palmowymi.

[ edytuj ] Demografia

O'ahu

Według danych z 2000 roku 6, 6% Hawajczyków uważa się za ludność rdzenną wysp. Ponadto biali stanowią 24, 3% ludności, potomkowie Portugalczyków i Azjaci 41, 6% (w tym 16, 7% Japończycy , 14, 1% Filipińczycy , 4, 7% Chińczycy , 1, 9% Koreańczycy oraz 0, 6% Wietnamczycy ). 1, 3% mieszkańców stanowią Polinezyjczycy , 21, 4% Metysi , 1, 8% Murzyni i 0, 3% Indianie z USA i mieszkańcy Alaski . Ponad 72% ludności skupia się na wyspie O'ahu . Główne miasta to: Honolulu (stolica), Hilo i Kailua .

[ edytuj ] Gospodarka

Podstawą gospodarki Hawajów jest obsługa ruchu turystycznego (co roku do wybrzeży przybija około 2 tys. statków) i licznych baz wojskowych. Ponadto wysoko rozwinięte rolnictwo, głównie uprawa ananasów, kawy, bananów, kwiatów i warzyw, hodowla bydła i rybołówstwo . Od 1835 funkcjonował przemysł cukrowniczy. Ponadto rozwinięte gałęzie przemysłu to:

owocowy
cementowy
odzieżowy
poligraficzny
metalowy
petrochemiczny

Hawaje leżą na przecięciu szlaków lotniczych i morskich z Ameryki Północnej do Australii i Azji . Między wyspami dobrze rozwinięta jest komunikacja lotnicza.

Średnie zarobki na archipelagu to 28221$, z czego najwięcej (75992$) przypada na miasteczko Kapalua .

[ edytuj ] Militaria, Bazy

Na wyspach znajdują się strategiczne bazy: marynarki wojennej, US Air Force oraz piechoty morskiej, jest naziemna stacja kontrolna należącego do Departamentu Obrony systemu nawigacji satelitarnej GPS, stacje łączności satelitarnej i nasłuchu elektronicznego. Mała bezludna wyspa Kahoolawe jest od lat intensywnie ostrzeliwanym poligonem dla lotnictwa, marynarki i Marines.

[ edytuj ] Nauka

Na wyspie Big Hawai na szczycie Mauna Kea znajduje się zespół obserwatoriów astronomicznych , z jednymi z największych na świecie teleskopami optycznymi bliźniaczymi Keck I i Keck II , każdy o średnicy zwierciadła 10 m.