Heraldyka polska

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Heraldyka polska

Heraldyka polska – dział heraldyki zajmujący się herbami polskimi, badający m.in. historię powstania i używania herbów w Polsce, swoiście polskie cechy herbów i reguły heraldyczne, pod wieloma względami różniące się od heraldyki innych państw europejskich.

Ze względu na specyficzny rozwój społeczeństwa feudalnego w Polsce prowadzący do objęcia znanym w całej Europie postulatem równości szlachty wyjątkowo szerokiego grona osób (inaczej niż np. w Anglii, gdzie tytuł dziedziczy tylko jedna osoba), także ze względu na odmienną historię i bliższe kontakty z ludami azjatyckimi, być może ze względu dłuższe funkcjonowanie niż na Zachodzie pozostałości ustroju plemiennego heraldyka polska posiada kilka cech zasadniczo odróżniających ją od heraldyki w innych krajach.

[ edytuj ] Charakterystyka

Szlacheckość heraldyki polskiej wiąże się dominującą w dawnej Polsce rolą i liczbą herbów szlacheckich, w dość powszechnym mniemaniu wręcz monopolem szlachty na posiadanie herbów. W innych krajach posiadanie i używanie herbu nie było przywilejem tylko szlachty, herby mieli mieszczanie a niekiedy i chłopi. W Polsce herb mieszczański nazywano nieco pogardliwie herbikiem^[1]^[2] i poza nielicznymi wyjątkami, nie istniały przypadki nadania mieszczaninowi herbu, bez nadania szlachectwa, co było praktykowane powszechnie np. w Niemczech, przez tzw. listy herbowe . Wiele rodzin mieszczańskich, idąc śladem szlachty, przyjmowało herby bez oficjalnego nadania. Często były to gmerki (znaki rzemieślniczo-kupieckie) poddane procesowi heraldyzacji to znaczy umieszczone w tarczy herbowej, zazwyczaj bez korony rangowej.

Równość – ze względu na przywiązanie szlachty właściwej do zasady równości w obrębie stanu, heraldyka polskiej szlachty właściwej pozbawiona jest elementów mogących naruszać tę równość. Zgodnie z prawem w Rzeczypospolitej zakazane były zagraniczne tytuły arystokratyczne i ordery , a także ich odzwierciedlenie w herbach.

Jedyną zwyczajowo przyjętą koroną w herbie była korona szlachecka i w przeciwieństwie do zasad w innych krajach była w Polsce nieodzownym elementem herbu szlacheckiego. Choć znane są też z zachowanych zabytków przypadki używania herbu bez korony. Herby mieszczańskie z zasady nie posiadały korony, podobnie jak herby angielskiej gentry.

Jedyny wyjątek w zasadach równości było dopuszczenie używania tytułu księcia dla nielicznej grupy dynastycznych książąt piastowskich, litewsko-ruskich i tatarskich. Była to jednak różnica czysto honorowa, nie pociągała ona za sobą żadnych przywilejów. Te rodziny używały w herbie mitry , często na hełmie, ale często przedstawiały swój herb jak zwykły herb szlachecki.

Rzadko stosowano również w polskiej heraldyce inne elementy herbu – jak trzymacze heraldyczne czy dewizy herbowe .

Herby złożone – w polskiej heraldyce odzwierciedlały zazwyczaj związki krwi, herby małżonków, matki, dziadków, w innych krajach zazwyczaj wiązały się z zwierzchnictwem lennym lub posiadaniem ziem do których herby się odnosiły. W Polsce herby złożone oddające zwierzchnictwa lenne występują w heraldyce królewskiej i książęcej.

[ edytuj ] Elementy

[ edytuj ] Godła heraldyczne

Charakterystyczne dla polskich herbów to podkowy, krzyże, strzały, półksiężyce, gwiazdy. Często występują w nich znaki, przypominające gmerki czy pismo runiczne . Stało się to zresztą podstawą do odrzuconej już teorii Franciszka Piekosińskiego o runicznym pochodzeniu polskich herbów.

Często linearny charakter wielu polskich godeł tłumaczy się zwykle tym że wywodzą się one z plemiennych znaków własnościowych i stanic które musiały być łatwe do wycięcia lub wypalenia np. na drzewach, barciach, słupach granicznych, skórze bydła itp. Herby zachodnioeuropejskie powstawały zaś jako obiekty malowane na tarczach, stąd większe bogactwo i plastyczność ich godeł.

Nieco podobne do polskich godła występują w herbach i znakach rodowych sąsiednich narodów, m.in. Litwy i Ukrainy , jeszcze przed połączeniem z Rzecząpospolitą. Niektórzy heraldycy wywodzili godła polskich, litewskich i ruskich herbów od tamga sarmackich . Podczas gdy niektóre herby rodów tatarskich, litewskich i ruskich niewątpliwie pochodzą od tamg, to wywodzenie szerszej grupy herbów rdzennie polskich od tych znaków nie znajduje dziś w oczach historyków uzasadnienia.

Jednocześnie dużo rzadziej niż w heraldyce zachodnioeuropejskiej stosowane są figury heraldyczne tj. figury powstałe przez podział tarczy herbowej.

[ edytuj ] Klejnoty herbowe

Klejnot herbowy występujący obecnie w herbach staropolskiej szlachty właściwej jest zwykle uboższy od zachodnioeuropejskich. Najczęściej powtarzają się niezmienione w wielu różnych herbach pióra strusie lub pawie. Jest to wynik niesumienności wydawców dawnych herbarzy , którzy dla oszczędności w druku ujednolicili herbowe klejnoty. Pierwotne cymery polskich herbów były niemniej bogate i fantazyjne od zachodnich.

[ edytuj ] Barwy herbów

Barwy herbów polskich są związane jak i w heraldykach innych krajów, w znacznym stopniu z barwami herbu i flagi państwowej, stąd częste stosowanie jako tynktury czerwieni, a jako metalu srebra. Bardzo rzadkie są natomiast w polskich herbach futra .

[ edytuj ] Zawołanie

Zawołanie to specyficznie polski, akustyczny element heraldyczny, występujący obok elementów wizualnych herbu. Było pozostałością po rodowych zawołaniach bojowych , zwołujących współrodowców do lub w czasie boju. Podobne zawołania występowały też na Zachodzie (np. słynne „ Montjoie !” królów Francji , czy w zawołaniach bojowych klanów szkockich . Z czasem ewoluowały one w stronę dzisiejszych dewiz herbowych . Jedynie w heraldyce polskiej i szkockiej pozostały jako osobny akustyczny identyfikator rodu, niezależny od stosowanej dewizy herbowej. W heraldyce polskiej zawołanie nie jest zazwyczaj przedstawiane graficznie w wizerunku herbu, w szkockiej jest zwykle ukazywane na wstędze ponad klejnotem herbu.

[ edytuj ] Blazonowanie

Blazonowanie specyficznie polskie nie wykształciło się w pełni, może przez brak instytucji heroldii w dawnej Polsce, a może zostało zarzucone i zapomniane. Później, w okresie rozbiorów przyjmowano zasady opisywania herbów wg reguł państw zaborczych i zwykle w ich językach. Jednak przetrwało sporo staropolskich określeń heraldycznych – zwłaszcza nazwy swoistych godeł (np. wręby, krzywaśń, łękawica), określenia ułożenia mobiliów herbowych na tarczy (księżyce zwrócone do siebie barkami, krzyż zaćwieczony).

[ edytuj ] Rody herbowe

Osobny artykuł: Herbowni .

Występujące tylko w Polsce zjawisko używania jednego herbu, w niezmienionej postaci przez wiele, czasem kilkaset rodzin ze sobą nie spokrewnionych. W zachodniej Europie herb przysługuje tylko jednej, konkretnej rodzinie, niekiedy ( Anglia , Szkocja ) tylko jednej konkretnej osobie. Pozostali członkowie rodziny musieli wprowadzać do herbu zmiany odróżniające poszczególne osoby. Stąd w wielu krajach funkcjonowało niekiedy kilka tysięcy herbów rodowych wraz z ich odmianami. Nie istnieją poza Polską nazwy herbów, herb określa się nazwiskom rodziny lub osoby do której należy, lub opisuje ( blazonuje ). W Polsce sprawy potoczyły się inaczej: rodziny wywodzące się z jednego rodu najczęściej używają herbu swoich przodków w postaci niezmienionej (jest to heraldyczna manifestacja zasady prawnej stanowiącej że, inaczej niż np. w Anglii, wszyscy prawnie uznani synowie szlachcica dziedziczą jego rangę). W efekcie herby określa się nie nazwiskiem danej rodziny ale nazwą noszącego go rodu z którego rodzina ta się wywodzi. Takich nazw dla jednego rodu jest często kilka i są używane wymiennie (np. nazwa „Łabędzie”, utworzona od łabędzia w godle używana wymiennie z nazwą „Duninowie” na określenie tego samego rodu rycerskiego, wywodzących się z niego rodzin i wreszcie rodu heraldycznego). W Polsce zaś, najliczniejszy w krajach europejski stan szlachecki posługiwał się niewielką liczbą herbów, nie przekraczającą początkowo 160, z których każdy posiadał własną nazwę, niekiedy tożsamą z zawołaniem . Rodziny używające tego samego herbu tworzyły tzw. ród herbowy, obecnie niekiedy porównywany z klanem . Współherbowość była prawdopodobnie w wielu przypadkach śladem wspólnego pochodzenia z czasów plemiennych i wczesnego średniowiecza.

W niektórych przypadkach mogła świadczyć o wspólnym terytorialnym pochodzeniu. Niespokrewnione ze sobą rodziny należące do jednego rodu herbowego, wykazywały często rodzaj solidarności rodowej. Solidarność ta obejmowała również rodziny z którymi nawet legendarnego pokrewieństwa nie mogło być, np. adoptowane do herbu rodziny nobilitowane i rody szlachty litewskiej.