Herb
Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych , pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego , później szlacheckiego , także rodziny , rodu , organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego , korporacji , miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.
Spis treści |
[ edytuj ] Historia powstania herbów
Zwyczaj stosowania herbów ukształtował się w średniowieczu i swój rodowód posiada w bojowym taktycznym zespole rycerskim , jaki stanowiła chorągiew , czyli oddział wojskowy stanowiący podstawową jednostkę podczas prowadzenia bitew . Gdy na polu walki pojawiła się ciężka jazda , zbroje były do siebie podobne, a hełmy zakrywały głowę i twarz, rozpoznanie poszczególnych rycerzy stawało się niemal niemożliwe. Łatwy do rozpoznania rysunek dawał możliwość identyfikacji, stąd też jednostka ta skupiała i rozpoznawała się po proporcu , odpowiednio barwionym i opatrzonym znakiem bojowym. Właśnie ów znak przechodził na różne części uzbrojenia rycerskiego, przede wszystkim na hełm i tarczę , skąd pochodzą dawne określenia: arma, insignia lub clenodium.
Dowódcami chorągwi byli świeccy książęta lub duchowni . W Polsce, np. w bitwie pod Grunwaldem, także szlachta. Znak bojowo-rozpoznawczy zaczął więc z czasem rozszerzać swoje znaczenie również jako symbol dowódcy i jego włości . Zaczęto więc używać go nie tylko na częściach uzbrojenia. Rolę herbu ugruntowały jednak dopiero zmiany w ustroju lennym . Rozdrobnienie feudalne zwiększyło liczbę chorągwi , a co za tym idzie liczbę znaków. Rycerstwo natomiast związane lennie z suwerenem musiało posługiwać się znakiem swego pana. Stąd w XIII w. herb staje się znakiem przynależności do danej ziemi i pana, a nie indywidualnym atrybutem.
Prawo heraldyczne tworzyło się między XIII a XV w. W tym okresie herb stał się oznaką przynależności do stanu szlacheckiego i zaczął zyskiwać elementy mające na celu odróżnienie od ich suwerenów . Oprócz terytoriów lennych, herbów zaczynają używać: miasta (wprowadzając znaki swoich panów do elementów architektonicznych), korporacje kościelne, cechy rzemieślnicze (z racji wejścia do rad miejskich).
W XIII i XIV w. dokonuje się rozłam między herbem, a terytorium . Wynika to z faktu, że król nadaje herby osobom, które nie mają żadnego zwierzchnictwa lennego. Od połowy XIV w. pojawia się nobilitacja , która daje zgodną z prawem możliwość zarobkowania władcy poprzez zatwierdzanie nowych herbów. W niektórych krajach o silnym stanie mieszczańskim (Niemcy, Włochy, Szwajcaria) herby były powszechnie używane przez patrycjat – często wraz z nobilitacją, a także bogatsze mieszczaństwo niemające szlachectwa. Średnie warstwy mieszczaństwa powszechniej używały gmerków , często jednak komponowanych na wzór herbów, z użyciem tarczy , hełmu i labrów . Herby były sporadycznie używane także przez rodziny chłopskie – m.in. w Szwajcarii i na Pomorzu.
Swoiste znaki własnościowo-rodowe istniały prawdopodobnie na całym świecie. W niektórych przypadkach podobnie jak w Europie przekształciły się w czasie powstawania systemu feudalnego , w znaki rodowe będące odpowiednikami europejskich herbów. Dlatego też mimo odmienności kształtu i budowy, przyjęto nazywać herbami rodowe znaki stosowane w Japonii ( kamon ), pełniące takie same funkcje i otaczane taki samym szacunkiem jak herby w Europie.
Historycznie obok największej liczebnie grupy herbów rycerskich (szlacheckich) wykształciły się również:
[ edytuj ] Historia herbów w Polsce
Do Polski herby przybyły w XIII wieku z Zachodu, przez Czechy i Śląsk . U swoich korzeni czerpały właściwości z wzorca zachodniego, choć nigdy nie porzucono wpływów kultury ojczystej. Można to zauważyć chociażby w sztuce blazonowania , czyli opisywania herbu wedle ustalonych reguł. Posługiwano się oczywiście określeniami z języka francuskiego, lecz nadal pozostały określenia: wręby, krzywaśń, łękawica, krzyż (może być zaćwieczony), księżyce (mogą do siebie zwracać się barkami), itp.
Herby miejskie w Polsce powstawały z inicjatywy rady miejskiej lub wójta , następnie z tzw. przywilejów herbowych nadawanych miastom przez władców. W XV w. zaczęto się posługiwać spolszczonym czeskim słowem erb (pochodzącym z niemieckiego Erbe, czyli dziedzictwo). Po upadku Rzeczypospolitej zaborcy usuwali herby, zastępując je godłem państwowym . W okresie międzywojennym herbami miejskimi zajęło się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wraz z Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Do 1939 r. zatwierdzono 104 herby miast. Po II wojnie herbami nikt się prawnie nie zajmował. Dopiero w 1978 r. uchwalono ustawę o odznakach i mundurach, która zezwalała na ustanawianie herbów miejskich i wojewódzkich . Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym przyznała prawo do posiadania herbu wszystkim gminom, upoważniając radę gminy do jego ustalenia. Zabrakło w niej jednak jakichkolwiek przepisów wykonawczych, dlatego w polskiej heraldyce terytorialnej przez pewien czas panowała całkowita dowolność. Obecnie nad prawidłowym kształtem herbu i innych symboli i insygniów gminnych czuwa Komisja Heraldyczna przy ministrze spraw wewnętrznych i administracji .
[ edytuj ] Elementy herbu
Od najdawniejszych czasów stałe elementy herbu to:
- tarcza herbowa , zawierająca godło
- hełm heraldyczny z klejnotem (od około XIV w.). W późniejszym okresie do polskiego herbu na stałe weszła korona herbowa . W heraldyce zachodniej często hełm bywa pomijany i zastępowany koroną rangową .
- labry wykształcone na podobieństwo liści akantu z chust okrywających hełmy, niekiedy pomijane w uproszczonych wersjach herbów, jednak zgodnie z zasadami winny zawsze towarzyszyć herbowi przedstawianemu z hełmem.
Herb może również zawierać:
- koronę rangową
- trzymacze (bestie, zwierzęta lub anioły, wprowadzone dopiero pod koniec XVIII w.)
- ordery herbowe (nadawane ad personam czyli za osobiste zasługi, nie mogły być dziedziczone)
- dewizy herbowe (musiały być nadawane oddzielnym dyplomem)
- zawołanie wojenne – umieszczane nad klejnotem, charakterystyczne dla herbów szkockich , występujące też we Francji i Anglii .
- oznaki godności
- panoplia
- postument heraldyczny
- płaszcz heraldyczny , stosowany głównie w herbach królewskich i książęcych.
- zawój – dwukolorowa skręcona materia zamiast korony, popularna zwłaszcza w zachodniej heraldyce, w Polsce, od XVI w. stosowana głównie w herbach mieszczańskich . We Francji zawój oznacza tytuł bannereta .
- czapki napoleońskie
Tarcza herbowa zawiera rysunek nazywany godłem herbowym . Może ono być prostym podziałem tarczy na pola lub składać się z różnych kombinacji następujących elementów:
- figurą heraldyczną :
- figura zaszczytna (figury powstałe z geometrycznego podziału tarczy, sięgające krawędzi)
- figura uszczerbiona (to figura zaszczytna "luzem" czyli niedotykająca krawędzi tarczy)
- krzyż heraldyczny (może być albo figurą zaszczytną albo uszczerbioną)
- mobilia herbowe czyli właściwe godła herbowe, np. podkowy, narzędzia, postaci ludzi, zwierząt, symbole geometryczne.
[ edytuj ] Tynktury heraldyczne
Tynktury heraldyczne, czyli kolorystyka herbu obejmuje:
- Ściśle określone kolory (i ich czarno-białe wzorzyste odpowiedniki zwane szrafirunkiem )
- Metale – złoto (zastępowane barwą żółtą), srebro (biel), stal
- Futra (gronostaje, kontr-gronostaje, popielice, łasice i in.)
[ edytuj ] Opis herbu
Opis herbu, czyli blazonowanie , powinien być krótki i jednoznaczny. Język powinien być na tyle zrozumiały, aby korzystając z opisu można było herb narysować. Zgodnie z historią herb opisuje się od strony rycerza trzymającego tarczę, tzn. prawa strona tarczy to na rysunku strona lewa.
[ edytuj ] Systematyka herbów
Herby można podzielić według różnych kryteriów. Według rodzaju użytkownika dzielą się na:
- herb państwowy – herb
- herb jednostek terytorialnych – herby miast, gmin, wsi, ziem itp.
- herb rodowy – herb rodzin lub rodów, najczęściej szlacheckich , ale także mieszczańskich , chłopskich .
- herb korporacji – herby organizacji, związków, korporacji, zakonów i innych osób prawnych.
Według odzwierciedlanego stanu prawnego:
- herb ziem posiadanych lub władanych
- herb ziem do których posiadacz rości pretensje (np.herb Francji w dawnym herbie Anglii)
- herb ziem nad którymi posiadacz sprawuje władzę patronacką (np. herby gubernatorów prowincji)
- herb małżeński – łączący herb właściciela z herbem małżonka.
- herb złożony ukazujące powiązania genealogiczne , często związane z dziedziczeniem lub prawem do dziedziczenia.
Według rangi herbu:
- herb wielki – szczególnie uroczysty, ukazujące wszystkie przysługujące elementy.
- herb średni – ukazuje część przysługujących elementów.
- herb mały – przedstawia tylko niezbędne elementy herbu, często samą tarczę z koroną lub bez.
[ edytuj ] Bibliografia
- Alfred Znamierowski: Insygnia, symbole i herby polskie, Warszawa, 2003
- Alfred Znamierowski: "Herbarz rodowy, Warszawa, 2004
- Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski: Herby szlachty polskiej, Warszawa, 1990
- Gert Oswald: Lexikon der Heraldik, Bibliographisches Institut, Leipzig, 1984, ISBN 3-411-02149-7
- Dariusz Ejzenhart, Herby i znaki mennicze na trojakach polskich, Wrocław, 2008. ISBN 978-83-926876-0-3
- Józef Szymański, Nauki pomocnicze historii, wyd. szóste, Warszawa 2008
[ edytuj ] Zobacz też
|
|||||||||||||||||||||||
| Zatrzymano osobę wynoszącą tajne dokumenty z Watykanu | ||
Żandarmeria watykańska ujęła osobę podejrzaną o przekazywanie mediom tajnych dokumentów Sekretariatu Stanu oraz prywatnej kancelarii papieża.
|
||
| Sikorski o filozofii PiS: Dostać lanie i uważać się za zwycięzcę | ||
Filozofia PiS, także w dziedzinie polityki zagranicznej, to: rzucić się na olbrzyma, dostać lanie, a potem uważać się za zwycięzcę moralnego - mówił szef MSZ Radosław Sikorski na piątkowej Radzie Krajowej PO.
|
||
| Sondaż: Polacy sceptycznie o bojkocie Euro na Ukrainie | ||
Ponad połowa Polaków sceptycznie odnosi się do idei politycznego bojkotu Euro 2012 na Ukrainie. Tak wynika z sondażu przeprowadzonego przez Centrum Badania Opinii Społecznej.
|
||
| PiS nie będzie uczestniczyć w programach z Niesiołowskim i Palikotem | ||
Przedstawiciele Prawa i Sprawiedliwości nie będą uczestniczyć w programach radiowych i telewizyjnych z udziałem Janusza Palikota i Stefana Niesiołowskiego (PO). Taką uchwałę podjął komitet polityczny PiS.
|
||
| Gronkiewicz-Waltz do Rostowskiego: Niech pan nas tak nie ciśnie | ||
Panie ministrze finansów, błagam, niech pan nas tak nie ciśnie - tymi słowami w imieniu samorządowców - zaapelowała do Jacka Rostowskiego wiceszefowa PO, prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz w piątek na radzie Krajowej PO.
|
