I Rzeczpospolita

Herb I RP

Największy zasięg terytorialny I RP w latach 1619-1622, po rozejmie w Dywilinie na tle granic państw współczesnych.
Legenda:

      Korona

      Prusy – lenno Królestwa Polskiego

      Wielkie Księstwo Litewskie

      Liwlandia – posiadłość Korony i Litwy

      Kurlandia – lenno Rzeczypospolitej

I Rzeczpospolita – współczesna, umowna nazwa państwa złożonego z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego , stosowana dla okresu od połowy XV wieku , czyli od stworzenia podstaw demokracji szlacheckiej , poprzez okres istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów do III rozbioru w 1795 roku.

Pierwszy udokumentowany przykład użycia terminu Rzeczpospolita dla określenia państwa polskiego, znajduje się w akcie wierności Maćka Borkowica złożonym królowi Kazimierzowi Wielkiemu 16 lutego 1358 roku w Sieradzu .

Kalendarium

• 1454 – Przywilej cerekwicko-nieszawski , w którym szerokie kompetencje zdobyły sejmiki szlacheckie . Umowny początek demokracji szlacheckiej (parlamentaryzmu).
• 1454 – Powstanie w Prusach . Prusacy opanowali Gdańsk , Elbląg , Chełmno i inne miasta. Stany pruskie poddały się Polsce . Kazimierz Jagiellończyk wcielił Prusy do Korony Polskiej . Polska wypowiedziała wojnę Krzyżakom.
• 1454-1466 – Wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim .
• 1454 – Zhołdowanie przez Polskę księstwa Oświęcimskiego .
• 1463 – Połączona flotylla Gdańska i Elbląga w sile 25 okrętów rozbiła na Zalewie Wiślanym flotę krzyżacką złożoną z 44 okrętów.
• 1492-1497 – Powstanie chłopskie na Podkarpaciu pod wodzą Muchy.
• 1492-1501 – Panowanie Jana Olbrachta .
• 1492-1506 – Panowanie Aleksandra Jagiellończyka w Wielkim Księstwie Litewskim .
• 1493 – Ustalenie się sejmu walnego ( król , senat i izba poselska ).
• 1494 – Jan Olbracht kupił księstwo zatorskie .
• 1496 – Przywilej w Piotrkowie .
• 1497 – Wyprawa mołdawska Jana Olbrachta. Klęska w czasie odwrotu w lasach bukowińskich . Efektem było wyzwolenie Wołoszczyzny spod zwierzchnictwa polskiego .
• 1501-1506 – Panowanie Aleksandra Jagiellończyka w Polsce i na Litwie .
• 1501 – Unia mielnicka .
• 1506-1548 – Panowanie Zygmunta Starego .
• 1512-1522 – Wojna litewsko - rosyjska . Wojska rosyjskie zdobyły Smoleńsk .
• 1515 – Zjazd w Wiedniu .
• 1519-1521 – Wojna z zakonem krzyżackim . Zakon poniósł klęskę (w 1521 zawarto 4-letni rozejm).
• 1522 – Pięcioletni rozejm z Rosją , przedłużony następnie do 1533.
• 1525 – Traktat krakowski między Polską i Zakonem. Państwo krzyżackie stało się państwem świeckim, pozostającym w zależności lennej od Polski .
• 1525 – Hołd pruski .
• 1548-1572 – Panowanie Zygmunta Augusta , ostatniego z Jagiellonów .
• 1558-1582 – Wojna o Inflanty . Zajęcie przez wojska rosyjskie Narwy , Dorpatu oraz zamków we wschodniej części Inflant.
• 1559 – Poddanie się stanów inflanckich Zygmuntowi Augustowi w zamian za obronę przed Rosją .
• 1561-1570 – Wojna inflancka (polsko-rosyjska).
• 1561 – Unia między Polską i Inflantami w Wilnie . Warunki: Kurlandia – lennem Polski, część Inflant przyłączona do Polski i Litwy .
• 1568-1569 – W Lublinie obradował sejm polski i sejm litewski nad sprawą unii polsko-litewskiej .
• 1569 – Zgodnie z uchwałą sejmu lubelskiego Zygmunt August wydał akt wcielenia do Korony województw: podlaskiego , wołyńskiego , bracławskiego .
• 1569 – Ściślejsze połączenie Prus Królewskich z Koroną .

Unia lubelska

• 1569 – Sejm lubelski uchwalił wcielenie Kijowszczyzny do Korony.
• 1569 – Unia lubelska .
• 1573 – Konfederacja warszawska .
• 1573 – Sejm elekcyjny . Wybór na tron polski Henryka Walezego , brata króla francuskiego Karola IX .
• 1573-1574 – Panowanie Henryka Walezego.
• 1574 – Ucieczka króla do Francji na wieść o śmierci Karola IX .
• 1574-1576 – Bezkrólewie.
• 1575 – Wybór Anny Jagiellonki , siostry Zygmunta Augusta , na króla Polski i przeznaczenie jej na męża księcia siedmiogrodzkiego Stefana Batorego .
• 1576-1586 – Panowanie Stefana Batorego.
• 1576-1577 – Wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem .
• 1578 – Utworzenie tzw. piechoty wybranieckiej .
• 1579-1582 – Wojny króla Stefana Batorego z Rosją .
• 1582 – Dziesięcioletni rozejm polsko-rosyjski w Jamie Zapolskim . Polska uzyskała: Połock i Wieliż oraz prawie całe Inflanty , prócz Estonii i wysp Ozylii i Dagö .

Gęstość zaludnienia w XVI wieku

• 1586-1587 – Bezkrólewie.
• 1587-1632 – Panowanie Zygmunta III Wazy .
• 1591-1593 – Powstanie Kosińskiego . Powstanie kozackie pod wodzą Krzysztofa Kosińskiego , objęło Ukrainę naddnieprzańską ; stłumione przez tamtejszych właścicieli latyfundiów .
• 1592-1599 – unia polsko-szwedzka .
• 1594-1596 – Powstanie kozackie pod wodzą Semena Nalewajki , stłumione przez Hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego .

Rzeczpospolita w XVII wieku

• 1596 – Unia z Kościołem katolickim. W Brześciu Litewskim część duchownych prawosławnych uznała prymat papieża. Powstał Kościół unicki, który stał się częścią Kościoła katolickiego w obrządku greckim.
• 1600 – Wybuch wojny ze Szwecją , toczyła się w Inflantach , w 1601. Szwedzi dotarli do Dźwiny .
• 1604-1606 – Polska popierała Dymitra Samozwańca w Rosji . W 1606 wybuchło powstanie ludowe w Moskwie , stracono Dymitra i wymordowano załogę polską na Kremlu . Bojarzy osadzili na tronie Wasyla Szujskiego .
• 1605 – Wojska polskie pod wodzą Jana Karola Chodkiewicza odniosły zwycięstwo nad Szwedami pod Kircholmem . Polska odzyskała całe Inflanty .
• 1607-1611 – Udział Polaków w akcji Dymitra II Samozwańca . W 1606 Rzeczpospolita w obawie przed porozumieniem rosyjsko-szwedzkim podjęła zbrojną interwencję w Rosji .
• 1609-1611 – Oblężenie i zdobycie Smoleńska przez wojska polskie.
• 1610 – Zwycięstwo Stanisława Żółkiewskiego nad wojskiem rosyjskim pod Kłuszynem
• 1610 – Żółkiewski wkroczył do Moskwy .
• 1611 - Hołd Szujskich – car Wasyl IV składa hołd przed Zygmuntem III i przysięgę, iż Rosja nigdy więcej Polski nie zaatakuje.
• 1610-1612 – Interwencyjna wojna Polski z Rosją. Władysław (syn Zygmunta III ) został uznany carem . Załoga polska obsadziła Kreml . Pospolite ruszenie z udziałem mieszczan, szlachty i Kozaków skierowało się na Moskwę. Odparły one wojska Chodkiewicza spieszące na odsiecz załodze polskiej w Moskwie. Załoga skapitulowała 22 października 1612 . Wkrótce sobór rosyjski wybrał carem Michała Romanowa .
• 1619 – Rozejm dywiliński z Rosją , zawarty na 14, 5 roku. Ziemie: smoleńska , czernihowska i siewierska pozostały przy Polsce. Zawarcie rozejmu oznaczało de facto wyrzeczenie się przez Polskę planu podboju Rosji.
• 1620 – Turcy zadali wojskom polskim klęskę pod Cecorą . W bitwie tej zginął Stanisław Żółkiewski.
• 1621 – Obrona Chocimia i pokój z Turcją . Wyprawa turecka wobec bohaterskiej obrony wojsk polskich zakończyła się niepowodzeniem. Pokój ustalił granice na Dniestrze , nie rozstrzygnął jednak sporów polsko-tureckich. Podczas obrony chocimskiej umarł Jan Karol Chodkiewicz jeden z najznakomitszych dowódców dawnej Polski .
• 1627 – Bitwa morska pod Oliwą w Zatoce Gdańskiej między flotą polską a szwedzką, zakończona zwycięstwem Polaków . Szwedzi odstąpili od blokady Gdańska .
• 1629 – Wojska Gustawa Adolfa poniosły dotkliwą klęskę pod Trzcianą .
• 1629 – Rozejm ze Szwecją w Starym Targu . W rękach Szwedów pozostały wszystkie porty z wyjątkiem Gdańska, Pucka i Królewca . Ponadto zatrzymali oni znaczną część Inflant na północ od Dźwiny . Uzyskali również prawo pobierania części ceł z handlu polskiego.
• 1630 – Powstanie kozacko-chłopskie na Ukrainie naddnieprzańskiej pod wodzą Tarasa Fedorowicza . Kozacki zryw powstańczy został poparty przez miejscową czerń , nie osiągną jednak większego zasięgu. Hetman Stanisław Koniecpolski narzucił Kozakom ugodę.
• 1632-1648 – Panowanie Władysława IV .
• 1632-1634 – Wojna z Rosją . Wojna zakończyła się pokojem w Polanowie , który potwierdził warunki rozejmu dywilińskiego. Polska zatrzymała ziemię: smoleńską , czernihowską i siewierską. Władysław IV zrezygnował z pretensji do tronu rosyjskiego.

Odsiecz Smoleńska

• 1635 – Rozejm w Sztumskiej Wsi ze Szwecją. Szwedzi wycofali swe wojska z twierdz na wybrzeżu pruskim i zrezygnowali z pobierania ceł z handlu polskiego.
• 1637 – Śmierć Bogusława XIV , ostatniego księcia zachodniopomorskiego . Zajęcie Pomorza Zachodniego przez Szwecję. Wcielenie do Prus Królewskich okręgów lęborskiego i bytowskiego .
• 1637 – Powstanie kozackie pod wodzą Pawła Pawluka . Pod Kumejkami zaporożcy ponieśli klęskę.

Bohdan Chmielnicki z Tuhaj Bejem pod Lwowem

• 1648 – Wybuch powstania na Ukrainie naddnieprzańskiej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego . W bitwie pod Żółtymi Wodami wojska polskie pod wodzą Stefana Potockiego , syna hetmana wielkiego koronnego , poniosły klęskę.
• 1648 – Bitwa pod Korsuniem . Chmielnicki uderzył na główne siły polskie dowodzone przez hetmanów Mikołaja Potockiego i Marcina Kalinowskiego i zadał im klęskę. Obaj hetmani dostali się do niewoli.
• 1648 – Klęska regularnej armii polskiej i pocztów magnackich pod Piławcami .
• 1648-1668 – Panowanie Jana Kazimierza .
• 1649 – Oblężenie Zbaraża przez wojska kozacko- tatarskie . Otoczenie pod Zborowem wojsk królewskich, spieszących z odsieczą Zbarażowi.
• 1649 – Ugoda zborowska .
• 1651 – Powstanie chłopskie na Podhalu pod dowództwem Aleksandra Kostki Napierskiego . W przygotowaniu powstania brali udział emisariusze Chmielnickiego.
• 1651 – Bitwa pod Beresteczkiem . Armia polska (60 tys.) pod dowództwem Jana Kazimierza zadała klęskę wojskom kozackim (100 tys.). Bitwa ta jest uważana za jedno z największych zwycięstw w historii Polski.
• 1654 – Rada starszyzny kozackiej wraz z Bohdanem Chmielnickim uchwaliła w Perejasławiu jednomyślnie zjednoczenie (poddanie) lewobrzeżnej Ukrainy z Rosją ( ugoda perejasławska ).
• 1654-1656 – Wojna polsko-rosyjska . Wojska rosyjskie zajęły Smoleńsk , część obecnego terytorium Białorusi i część Litwy z Wilnem. Wojska kozackie, wspierane przez armię rosyjską otoczyły Lwów , zajęły Lublin i doszły do Wisły (1655). Wobec najazdu szwedzkiego na Polskę (1655-1660) Rosja , przeciwna wzrostowi potęgi Szwecji , zawarła z Polską rozejm w Niemieży (1656) bez zmian terytorialnych i obiecała Polsce pomoc przeciwko Szwecji.
• 1655-1660 – Wojna polsko-szwedzka. Wojska szwedzkie w sile ok. 40 tys. żołnierzy wkroczyły do Wielkopolski i na Litwę . Kapitulacja wielkopolskiego pospolitego ruszenia pod Ujściem . Poddanie Szwedom Litwy przez Janusza Radziwiłła , wojewody wileńskiego. Kapitulacja Warszawy (1655 r. – IX) i Krakowa (1655 – X). Część oddziałów wojska koronnego po klęskach pod Żarnowcem i Wojniczem przeszły na stronę Szwedów (1655 – X). Jan Kazimierz uszedł na Śląsk i uniwersałem wydanym w Opolu wezwał naród do walki ze Szwedami. Partyzantka chłopska na Podkarpaciu odebrała najeźdźcom Nowy Sącz . Obrona Częstochowy (19 XI – 27 XII 1655) – jeden z licznych przejawów antyszwedzkiego oporu.

Potop szwedzki

• 1655 – Zawiązanie konfederacji tyszowieckiej przeciw Szwedom przez hetmanów koronnych Stanisława Rewerę Potockiego i Stanisława Lanckorońskiego , którzy odstąpili Szwedów.
• 1656 – Bitwy pod Warszawą (VI-VII). Po trzydniowej bitwie, w której obok wojska wzięli udział również chłopi i mieszczanie, Jan Kazimierz zajął Warszawę (30 VI). Szwedzi, po pomocy udzielonej przez elektora brandenburskiego (w zamian za odstąpienie części Wielkopolski), po drugiej trzydniowej bitwie (28-30 VII) ponownie zajęli stolicę. Nowa okupacja trwała tylko kilka tygodni i nie wpłynęła na sytuację wojenną kraju.
• 1657 – Najazd ks. siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego na Polskę. Książę Rakoczy na czele wojsk siedmiogrodzkich i kozackich spustoszył Małopolskę i oswobodził garnizon szwedzki w Krakowie w kwietniu zaś połączywszy się z wojskami szwedzkimi rozpoczął pościg za wojskiem Stefana Czarnieckiego . Wkrótce jednak do Polski przybyły posiłki z Austrii a Rakoczego opuścił Karol X Gustaw udający się do Danii . W tej sytuacji Rakoczy rozpoczął szybki odwrót spod Warszawy na południowy wschód. Po przegranych bitwach z wojskiem polskim pod Magierowem i Czarnym Ostrowem oraz ucieczce posiłkujących go Kozaków , podpisał akt kapitulacji pod Międzybużem a większość jego żołnierzy Tatarzy zabrali w jasyr. Po powrocie do Siedmiogrodu został przez sułtana pozbawiony władzy.
• 1657 – Traktaty welawsko-bydgoskie . Polska zrzekła się lenna pruskiego .
• 1658 – Ugoda hadziacka zawarta przez Polskę po śmierci Chmielnickiego z częścią starszyzny kozackiej pod wodzą Iwana Wyhowskiego . Na mocy ugody województwa: kijowskie , bracławskie i czernihowskie , jako „ Księstwo Ruskie ”, pod wodzą hetmana kozackiego zatwierdzonego przez króla, miały być związane unią z Polską.
• 1658 – Zerwanie rozejmu przez Rosję . Jeszcze w trakcie rokowań działania wojenne wznowił książę Jurij Dołgoruki . Hetman polny litewski Wincenty Gosiewski wyparł go ze Żmudzi , ale 21 X poniósł klęskę pod Werkami , zadaną przez wojska rosyjskie kniazia Iwana Chowańskiego , i dostał się do niewoli. Do początków 1659 wojska rosyjskie zajęły Litwę aż po Podlasie , później rokowania z Moskwą przeplatały się z potyczkami i łupieniem kraju przez wojska rosyjskie.
• 1660 – Pokój ze Szwecją w Oliwie. Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego, Polska utraciła na rzecz Szwecji większą część Inflant .
• 1660-1661 – Kampania wojenna przeciwko Rosji na Litwie. Na odsiecz ostatnim twierdzom na terenie Wlk. Ks. Litewskiego wyruszała armia Stefana Czarnieckiego i Pawła Sapiehy . Zastąpiła im drogę armia rosyjska dowodzona przez ks. Iwana Chowańskiego, ponosząc klęskę pod wsią Połonką (25 VI). Wojsko polsko-litewskie odrzuciło wojska carskie aż za Berezynę pod Połock (bitwy nad Basią i Drucią) oczyszczając do końca roku napastników z niemal wszystkich ziem litewskich.
• 1660 – Ugoda cudnowska . We wrześniu wojsko polskie pod dowództwem Stanisława Potockiego i Jerzego Lubomirskiego pokonało na Wołyniu blisko 50-tysięczną armię moskiewską. Wobec tego i następnych zwycięstw Jerzy Chmielnicki uznał władzę Jana Kazimierza .
• 1661 – Bitwa pod Kuszlikami . Siły Polsko-Litewskie pokonały Armie Rosyjską.
• 1665-1666 – Rokosz Jerzego Lubomirskiego przeciw królowi Janowi II Kazimierzowi.
• 1667 – Rozejm andruszowski .

Gęstość zaludnienia w XVIII wieku

• 1669 – Pierwsze liberum veto – Kraków; poseł kijowski Adam Olizar .
• 1669 – Królem Polski został obrany Michał Korybut Wiśniowiecki .
• 1672 – Traktat w Buczaczu .
• 1673 – Bitwa pod Chocimiem .
• 1674 – Jan Sobieski królem Polski.
• 1683 – Bitwa pod Wiedniem .
• 1696 – Fryderyk August I , elektor saski królem Polski.
• 1699 – pokój w Karłowicach .
• 1705 – detronizacja Augusta II, królem Stanisław I .
• 1709 – August II ponownie królem Polski.

Mapa fizyczna Rzeczypospolitej, 1667–1672; 1699–1770

Rozbiory

• 1733 – elekcja Augusta III na króla Polski.
• 1764 – elekcja Stanisława II na króla Polski.
• 1768 - 1772 - konfederacja barska .
• 1772 – I rozbiór Polski .
• 1791 – Konstytucja 3 maja – nieudana próba reformy państwa.
• 1792 - konfederacja targowicka .
• 1793 – II rozbiór Polski .
• 1794 – Insurekcja kościuszkowska .
• 1795 – III rozbiór Polski .

Zobacz też

• urzędy staropolskie
• historia Polski
• Polska w XVI wieku
• Polska w czasach saskich
• Polska w XVIII wieku
• Rzeczpospolita Obojga Narodów
• transport i podróże w I Rzeczypospolitej
• II Rzeczpospolita
• III Rzeczpospolita

Linki zewnętrzne

• Rzeczpospolita wielu kultur. Dziedzictwo polskie