Józef Bem

Józef Zachariasz Bem Bem József Yusuf Paşa
generał
Data i miejsce urodzenia	14 marca 1794 Tarnów
Data i miejsce śmierci	10 grudnia 1850 Aleppo
Przebieg służby
Lata służby	1809 - 1850
Główne wojny i bitwy	bitwa pod Temeszwarem , bitwa pod Segesvárem , bitwa pod Ostrołęką
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Józef Zachariasz Bem, herbu Bem (ur. 14 marca 1794 w Tarnowie , zm. 10 grudnia 1850 w Aleppo ) – artylerzysta, polski generał , dowódca artylerii czynnej Wojska Polskiego w czasie powstania listopadowego , feldmarszałek armii tureckiej , naczelny wódz powstania węgierskiego 1848-1849 i zastępca wodza drugiej rewolucji wiedeńskiej .

Rodzina

Józef Bem był synem adwokata w tarnowskim sądzie szlacheckim oraz profesora matematyki Andrzeja Bema, wnukiem Wojciecha Bema i prawnukiem Christiana Bema, który był synem siodlarza pochodzącego ze Świdnicy – Kacpra Behma. Kacper przeniósł się z Dolnego Śląska do miasta Lwowa gdzie otrzymał obywatelstwo miejskie w roku 1794. Ojciec przyszłego generała ożenił się z Agnieszką Gołuchowską, z którą miał jednego syna Józefa.

Biografia

Józef Bem został absolwentem Nowodworka . Pobierał nauki w szkole elementarnej artylerii i fortyfikacji. Wziął udział w kampanii francusko-rosyjskiej 1812 - 1813 w X Korpusie Macdonalda , w randze podporucznika . Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej za zasługi w obronie Gdańska przed Rosjanami w 1813 r.

Po klęsce Napoleona , w randze kapitana służył w wojsku Królestwa Polskiego . Został adiutantem polowym generała Piotra Bontempsa . Wykładał wówczas teorię artylerii w szkole zimowej i przeprowadzał doświadczenia nad racami kongrewskimi . W czasie jednej z takich prób w kwietniu 1819 , został poważnie poparzony w wyniku wybuchu masy palnej, która opaliła mu całą twarz. W 1820 plon swych badań ogłosił drukiem w Weimarze pod tytułem Erfahrungen über die Congrevischen Raketen (Doświadczenia z rakietami kongrewskimi).

W 1822 został wydalony z wojska za przynależność do Wolnomularstwa Narodowego . Aresztowany przez władze rosyjskie, spędził kilka miesięcy w areszcie. 30 lipca 1822 sąd dywizyjny skazał go na rok więzienia i degradację za zatajenie okoliczności, tyczącej się złożenia deklaracji nienależenia do towarzystw tajnych. 8 sierpnia wielki książę Konstanty na prośbę Bontempsa złagodził mu wymiar kary, pozbawiając go jedynie stałego etatu. Do armii powrócił już jednak w 1823 . W tym czasie zabił w pojedynku nieznanego przeciwnika, został jednak ciężko postrzelony w udo i kulał do końca życia. 29 stycznia 1829 został zdymisjonowany ze względu na słaby stan zdrowia i wyjechał do Galicji .

W 1827 roku Józef Bem podjął się zupełnie bezinteresownie kierowania robotami przy przebudowie klasztoru i kościoła ss. Karmelitanek trzewiczkowych we Lwowie na potrzeby Ossolineum , przygotował też niezbędne szkice i obliczenia. We Lwowie wydał podręcznik dla mechaników O machinach parowych.

10 marca 1831 przybył do Warszawy , obejmując dowództwo 4. baterii lekkokonnej. W powstaniu listopadowym dał się poznać jako odważny dowódca, umiejący wykorzystać artylerię konną na polu walki. Walczył m.in. pod Iganiami , Ostrołęką (gdzie popisał się śmiałą szarżą artyleryjską, zmniejszając znacznie rozmiary polskiej porażki) i w obronie Warszawy . 21 czerwca został mianowany dowódcą artylerii armii czynnej i odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari , 22 sierpnia awansowany do stopnia generała brygady. Po upadku powstania – na emigracji w Niemczech i we Francji . Związany z obozem Hôtel Lambert . Stronnik Adama Jerzego Czartoryskiego i członek Związku Jedności Narodowej . W 1832 był jednym z założycieli Towarzystwa Literackiego w Paryżu . W 1833 brał udział w próbach stworzenia armii polskiej w Belgii , Egipcie i Portugalii .

19 maja 1833 podpisał konwencję z cesarzem Brazylii Piotrem I , w myśl której u boku jego wojsk walczących o tron Portugalii miał być sformowany Legion Polski . Wkrótce jednak działający być może z inspiracji rosyjskiej ppor. Pasierbski dokonał nieudanego zamachu na życie generała. Niedługo potem rząd portugalski uwięził Bema na dwa miesiące w wieży Belém .

Mauzoleum generała Józefa Bema w Tarnowie

Tablica pamiątkowa w Tarnowie, na fasadzie domu, w którym urodził się Józef Bem

W okresie Wiosny Ludów kierował obroną rewolucyjnego Wiednia w dniach 26 - 31 października 1848 . Po kapitulacji miasta udał się na Węgry , gdzie niejaki Kołodziejski dokonał kolejnego nieudanego zamachu na Bema. W powstaniu węgierskim dowodził w Siedmiogrodzie i Banacie wojskami węgierskimi. Zimową kampanią (grudzień 1848 – marzec 1849 ) zdobył sobie sławę wielkiego wodza (w jego oddziałach walczył m.in. czołowy poeta węgierskiego romantyzmu Sándor Petőfi ). W dniach 19 grudnia 1848 – 13 stycznia 1849 dowodząc 8-tysięcznym korpusem odrzucił 10-tysięczny korpus gen. Antona Puchnera i wyzwolił północny Siedmiogród. W lutym wkroczył na Bukowinę , w marcu cały Siedmiogród był w węgierskich rękach. W sierpniu jego korpus został jednak zepchnięty do Banatu przez połączone wojska austriacko-rosyjskie. Od sierpnia 1849 był naczelnym wodzem armii węgierskiej. Po klęsce pod Temesvarem (Timisoarą) i upadku rewolucji na Węgrzech , przekroczył w 1849 granicę turecką.

Wraz z generałami węgierskimi Jerzym Kmety i Miksą Steinem , Bem dokonał formalnej konwersji na islam by móc wstąpić do armii sułtana. Wraz z przyjęciem islamu zmienił nazwisko na Murad Pasza (Murat Pasa, Yusuf Paşa). Po ugodzie Rosji z Turcją Bem został internowany w Kütahyi , a potem w Aleppo . Ostatnią bitwą, jaką stoczył, była uwieńczona sukcesem obrona Aleppo przed najazdem arabskich nomadów. W listopadzie 1850 Bem zachorował na malarię azjatycką. Zmarł w nocy 10 grudnia . Podobno ostatnie słowa, jakie wypowiedział brzmiały: Polsko, Polsko! Ja cię już nie zbawię. Prochy Józefa Bema sprowadzono do rodzinnego Tarnowa 30 czerwca 1929 , gdzie zostały umieszczone w mauzoleum na wyspie w Parku Strzeleckim .

Dzieła

Józef Bem publikował po polsku, niemiecku i francusku na tematy związane z historią Polski, jest także autorem opracowań z zakresu teorii artylerii i budowy rakiet :

• Józef Bem, La Pologne dans ses anciennes limites et l’empire des Russies 1836
• Józef Bem, Notes sur les fusées incendiaires, czyli Uwagi o rakietach zapalających).
• Józef Bem, Erfahrungen über die Congrevischen Raketen, czyli (Doświadczenia z rakietami kongrewskimi) 1820
• Józef Bem, O machinach parowych, drukiem Piotra i Augusta Pillera, Lwów 1829
• Józef Bem, Węgrzy i Polacy w dzisiejszym stanie Europy
• Józef Bem, O powstaniu narodowym

Bem w kulturze i sztuce

• W 1897 roku Jan Styka poświęcił Bemowi jedną ze swoich panoram przedstawiającą zdobycie Sybinu przez powstańców węgierskich pod jego dowództwem. Obraz zamówili Węgrzy z okazji obchodów 50-tej rocznicy Wiosny Ludów i nazwano go potocznie „ Bem w Siedmiogrodzie ”.
• W roku 1880 wzniesiono mu pomnik w Marosvásárhely .
• W roku 1911 w Paryżu polski pisarz-batalista Wacław Gąsiorowski ukończył powieść pt. Bem, poświęconą czynom generała oraz upadkowi i klęsce powstania listopadowego od bitwy pod Ostrołęką po kapitulację Warszawy.
• Część swych utworów poświęcili Bemowi m.in. Cyprian Kamil Norwid ( Bema pamięci żałobny rapsod ) i Sándor Petőfi (Armia Siedmiogrodzka).
• W 1969 roku Czesław Niemen napisał muzykę do utworu Cypriana Kamila Norwida pt. " Bema Pamięci Żałobny-Rapsod".

Upamiętnienie Bema

• patron 1 Mazurskiej Brygady Artylerii
• nazwa jednej z warszawskich dzielnic – Bemowo
• od 1924 roku patron XIII Łódzkiej Grunwaldzkiej Drużyny Harcerzy Stalowa Trzynastka
• portret na polskim banknocie 10-złotowym z 1982 roku
• patron ulic, placów, szkół w wielu miastach Polski
• Szlak Generała Józefa Bema : Borek Fałęcki ( Kraków ) – Kobierzyn – Sidzina – Libertów – Gaj – Mogilany – Las Bronaczowa – Radziszów (stacja PKP)

Varia

• Podczas jednego ze starć w Siedmiogrodzie, widząc Austriaków zdobywających węgierskie działa, rzucił się sam jeden na wrogie oddziały. Galopując przeklinał po niemiecku: „Uciekajcie stąd psy, to są moje działa!”. Widok oficera wymachującego szpicrutą tak zszokował Austriaków, że pozwolili się wyprzeć z zajętych pozycji. Jedna z kul trafiła jednak Bema w dłoń. Nie chcąc przerywać dowodzenia i udać się do szpitala, obciął sobie ranny palec nożyczkami.

Pomniki

Budapeszt, Węgry

• 

  Pomnik gen. Józefa Bema w Budapeszcie. Bohater trzech narodów: Polski, Węgier oraz Turcji

• 

  Rzeźba na pomniku

• 

  Cokół pomnika

Rumunia

• 

  Popiersie w Târgu Secuiesc (Kézdivásárhely)

• 

  Popiersie w Céhtörténeti Múzeum

Polska

• 

  Plac Bema i pomnik w Ostrołęce

• 

  Pomnik w Ostrołęce

• 

  Pomnik w Tarnowie

• 

  Przed ratuszem Bemowa w Warszawie

• 

  W Łazienkach w Warszawie

Bibliografia

• Karol Mórawski, Józef Bem, wyd. WSiP 1975,
• E. Kozłowski, Generał Józef Bem 1794-1850, Seria BDK Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970.
• István Kovács, Józef Bem. Bohater wiecznych nadziei, RYTM, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7399-328-0 .
• Józef Bem, O powstaniu narodowym, Warszawa 1956.

Linki zewnętrzne

• "Na kłopoty Ojczulek Bem" - audycja Polskiego radia. Katarzyna Kobylecka rozmawia z dr Jánosem Tischlerem i Markiem Zalewskim o generale Józefie Bemie.

Literatura uzupełniająca

• Wacław Tokarz, w: Polski Słownik Biograficzny . T. 1. Kraków : Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa , 1935, s. 416–419.  Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich , Kraków 1989, ISBN 8304034840