Jezioro

Przykład jeziora w czeskim Adršpachu

Przykład jeziora polodowcowego

Jezioro lobeliowe na Pomorzu

Jezioro eutroficzne

Litoral jeziora śródleśnego

Jezioro Bałchasz w Kazachstanie

Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny , którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia ( misy jeziornej ), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe , oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu . Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi . Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych . Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

Największe i najgłębsze są jeziora pochodzenia tektonicznego . Jest w nich zgromadzonych ponad 95% zasobów wód jeziornych. Wypełniają zagłębienie powstałe w wyniku ruchów tektonicznych. Największym pod względem powierzchni i zasobów jest Morze Kaspijskie (jest to jezioro wód słonych). Najniżej (około 400 m p.p.m.) położone jest lustro wody słonego Morza Martwego , najgłębiej – dno jeziora Bajkał (1620 m poniżej lustra wody i 1160 m p.p.m.), które jest również jeziorem gromadzącym najwięcej w świecie słodkiej wody – 23 tys. km³ (~20% zasobów światowych). Jednym z najwyżej położonych dużych jezior jest Titicaca w Andach (3812 m n.p.m.). Najliczniejsze są jeziora polodowcowe . Występują zarówno w górach , np. w Tatrach , jak i na nizinach , gdzie tworzą duże skupiska zwane pojezierzami .

Jeziora są młodym elementem krajobrazu , tylko nieliczne głębokie jeziora sięgają swym wiekiem trzeciorzędu (Bajkał – 20-30 mln lat). W klimacie suchym wysychają, a w klimacie wilgotnym ulegają zasypywaniu i zarastaniu roślinnością wodną przekształcając się w bagna .

Bagna i jeziora są naturalnymi zbiornikami wodnymi gromadzącymi wody wtedy, gdy jest ich nadmiar i oddającymi je w okresach bezopadowych. Regulują więc przepływ rzek i wyrównują go w czasie. Zapobiegają ponadto powodziom i nadmiernemu obniżeniu stanu wód w okresach suszy , co podnosi znaczenie rzek z nich wypływających. Duża powierzchnia wodna sprawia, że klimat pojezierzy jest wilgotniejszy niż na obszarach z nim sąsiadujących. Tworzą one swoiste ekosystemy z bogatą florą i fauną wodną.

Strefy jezior

strefy jeziora: A) strefa przybrzeżna, G) strefa pelagiczna, H) strefa profundalna, I, J) strefa denna

Warunki ekologiczne panujące w jeziorach są bardzo zróżnicowane, co związane jest z istnieniem charakterystycznych stref i warstw w obrębie jeziora. Wyróżniamy:

• strefę litoralną – jest to strefa wody płytkiej, prześwietlonej do samego dna, litoral, zwłaszcza jego płytkie części, jest najbardziej zmienny ze środowisk jeziornych. Płytsza część litoralu podlega również bezpośrednim wpływom lądu.
• strefę pelagiczną – strefa wody otwartej, niestykającej się ani z brzegami, ani z dnem zbiornika,
• strefę profundalną – strefa wody głębokiej stykającej się z dnem i znajdującej się poza zasięgiem promieniowania słonecznego, w związku z dużym nagromadzeniem szczątków organicznych poddana wahaniom stężenia tlenu, a nawet okresowym i krótkotrwałych całkowitym deficytom tlenowym.
• strefę denną ( bental ) – strefa obejmująca warstwę osadów i mułów wyściełających dno jeziora.

Znaczenie gospodarcze

Jeziora mają również znaczenie gospodarcze – stanowią obszary rekreacyjno-sportowe, są wodnymi drogami komunikacyjnymi, łatwo dostępnym źródłem wody, np. dla przemysłu. Ich wody o bogatym życiu organicznym są źródłem żywności. Ze względów zwyczajowych jeziorami nazywa się potocznie również niektóre sztuczne zbiorniki wodne , nieraz nadawane są im adekwatne nazwy urzędowe (jak np. Jezioro Zegrzyńskie ).

Klasyfikacje jezior

Jeziora klasyfikuje się według sposobu powstania niecki , lub też według cech hydrologicznych, fizycznych, chemicznych i biologicznych. Oficjalnie nie stosuje się w klasyfikacji minimalnej powierzchni, chociaż często spotyka się zdanie, że jeziorem powinny być zbiorniki powyżej 1 hektara .

Jeziora mogą być odpływowe, przepływowe, bezodpływowe.

Badaniem jezior zajmuje się dział hydrologii i hydrobiologii – limnologia .

Rodzaje jezior ze względu na pochodzenie

• meteorytowe (kosmiczne) – powstałe wskutek uderzeń meteorytów, np. Pingualuit w Quebecu w Kanadzie
• tektoniczne (ryftowe) – wypełniają zagłębienia pochodzenia tektonicznego . Ich misy stanowią zapadnięte części skorupy ziemskiej w formie rowów lub rozległych zapadlisk, np. w rowie: Bajkał , Tanganika , Martwe , Malawi (Niasa) ; w płaskim zagłębieniu: Wiktorii , Ładoga , Górne
• reliktowe – stanowią część dawnego morza, np. Kaspijskie , Aralskie , Ilmen
• polodowcowe – wypełniają zagłębienia pozostawione przez lodowce
  • rynnowe – w rynnach polodowcowych . Wąskie, długie, o stromych brzegach, głębokie, np. Gopło , Jeziorak , Hańcza
  • morenowe – w zagłębieniach wśród wałów morenowych , np. Śniardwy , Mamry , charakteryzują się dużą powierzchnią, stosunkowo małą głębokością i urozmaiconą linią brzegową
  • wytopiskowe (oczka) – z wytopienia bryły martwego lodu np. Sasek Mały ,
  • cyrkowe – w cyrkach (kotłach) lodowcowych , np. Czarny Staw , Morskie Oko
• polodowcowe górskie:
  • cyrkowe
  • morenowe
• wulkaniczne
  • kraterowe – w kraterach nieczynnych wulkanów ,
  • zaporowe – odpływy zatamowane przez potoki lawy ,
  • kalderowe – wypełniające kaldery nieczynnych wulkanów,
  • maary – zajmują zagłębienia w lejkowatych kraterach pozostałych po wulkanach eksplozywnych
• przybrzeżne – wskutek odcięcia zatoki przez narastającą mierzeję , Łebsko , Gardno , Resko Przymorskie ,
• deltowe – wskutek nierównomiernej akumulacji w delcie rzeki , np. Druzno , Dąbie ,
• wydmowe – wypełniają obniżenia między pagórkami wydmowymi
• osuwiskowe – na skutek zatamowania biegu rzeki przez osuwisko np. Sareskie ( Tadżykistan ), Duszatyńskie ( Bieszczady ),
• krasowe – w zagłębieniach krasowych np. Jezioro Ochrydzkie ( Półwysep Bałkański ) oraz jezioro Firlej .
• starorzecza – wskutek odcięcia meandru rzeki np. Jeziorko Czerniakowskie w Warszawie , Druzno .
• jezioro deflacyjne (eoliczne) – w wyniku wypełnienia utworzonego przez wiatr zagłębienia np. jezioro Teke ( Kazachstan )
• wytworzone przez ruchy masowe prowadzące do zatarasowania zagłębień terenowych przez osuwiska skalne
• antropogeniczne – jeziora powstałe na skutek działalności ludzkiej
  • zaporowe – utworzone poprzez przegrodzenie doliny rzecznej sztuczną zaporą
  • powstałe wskutek próby jądrowej – takim zbiornikiem jest jezioro Czagan ( Kazachstan )

Rodzaje jezior ze względu na częstość cyrkulacji wody ( typy miktyczne jezior )

Nazwa	Cyrkulacja wody	Występowanie	Termika
amiktyczne	brak cyrkulacji	strefa polarna	zbiorniki przez cały rok pokryte war­stwą lodu
monomiktyczne zimne	raz w roku pełna cyrkulacja	strefa polarna i obszary wysokogórskie	temperatura wody zawsze poniżej 4 °C
dimiktyczne	dwa razy w roku	strefa umiarkowana	temperatura wody latem powyżej 4 °C, zimą poniżej 4 °C
monomiktyczne ciepłe	raz w roku	strefa równikowa i międzyzwrotnikowa	temperatura wody zawsze powyżej 4 °C
oligomiktyczne	słaba (głównie górnych warstw)	strefa przyrównikowa	ciepła woda w całym przekroju zbiornika
polimiktyczne	częsta (nawet codzienna)	różne strefy – jeziora płytkie	prawie jednakowa temperatura w całym przekroju jeziora

Termiczna klasyfikacja jezior

• jeziora polarne – mają stale odwrócone uwarstwienie termiczne wody. Maksymalna temperatura wody nie przekracza +4 °C
• jeziora umiarkowane – mają najbardziej rozwinięty cykl termiczny: w lecie cechuje je uwarstwienie proste, natomiast zimą odwrócone, wiosną i jesienią stan homotermii
• jeziora subtropikalne – nie mają uwarstwienia odwróconego, cały rok występują w nich proste uwarstwienia. Charakterystyczną cechą tego uwarstwienia jest duża różnica temperatury pomiędzy wodą powierzchniową a denną, która jest zbliżona do +4 °C
• jeziora tropikalne – cechuje je tylko uwarstwienie proste i małe różnice pomiędzy temperaturą epilimionu i hypolimnionu , którego wody są cieplejsze niż w subtropikalnych jeziorach.

Rodzaje jezior ze względu na trofię

• jezioro dystroficzne (zobacz też jezioro humotroficzne )
• jezioro eutroficzne
• jezioro hypertroficzne
• jezioro mezotroficzne
• jezioro oligotroficzne (zobacz też jezioro lobeliowe )
• jezioro saprotroficzne

Zobacz też

największe jeziora świata najgłębsze jeziora świata loch , lough laguna staw , staw kąpielowy zbiornik retencyjny

jeziora Polski największe polskie jeziora , najgłębsze polskie jeziora stratyfikacja termiczna wody w jeziorze typologia rybacka jezior jeziora na Tytanie

Bibliografia

• Zdzisław Kajak , Hydrobiologia-Limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych, Wydawnictwo Naukowe PWN , Warszawa 2001, ISBN 83-01-01537-3 .
• Lampert W, Sommer U, Ekologia wód śródlądowych, Wydawnictwo Naukowe PWN , Warszawa 2001, ISBN 83-01-13387-2 .