Kartacz

Wystrzał kartaczem z działa XVI w.

Kartacz z XVIII w. z okresu wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych

model karonady – obok kartacz

widok repliki historycznego kartacza

pojedynczy pocisk (kula) z kartacza, oprawiona w srebrny świecznik , wyjęta z rany gen. Kazimierza Pułaskiego , na polu bitwy pod Savannah
9 października 1779 przez chirurga dr Jamesa Lynah'a

Kartacz brytyjski z 1914 r.

Kartacz – historyczny pocisk artyleryjski składający się z lekkiej obudowy wypełnionej kulistymi lotkami – ołowianymi pociskami muszkietowymi lub karabinowymi o niewielkiej średnicy oraz drewnianego sabotu – pełniącego rolę przybitki – chroniącego kule ołowiane przed nadtopieniem przez ładunek miotający.

Budowa i zastosowanie

Nazwa wywodzi się od niem. Kartätsche, pierwszy znany opis w literaturze - połowa XV w.: Mariano di Jacopo – Taccola 1442, anonimowy rękopis niemiecki Das Feuerwerkbuch ok. 1432. Kartacze były stosowane do zwalczania siły żywej na niewielkich (do 300 m) odległościach. Udokumentowane użycie w polszczyźnie ok. 1658 w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska .

Podczas strzału powłoka kartacza ulega rozerwaniu i lotki wylatując swobodnie z lufy rażą cele na znacznej powierzchni. Przykładowy obszar rażenia kartacza o kalibrze 76 mm zawierającego 500 lotek to stożek o wysokości 300 m i średnicy podstawy 50 m. Efekt wystrzału kartacza przypomina serię ze współczesnego karabinu maszynowego.

Pierwsze kartacze pojawiły się w XVI wieku . Lotkami były początkowo drobne kamienie, później ołowiane kule podobne do karabinowych. Pierwsze kartacze składały się z żelaznego pręta umocowanego do drewnianego lub metalowego krążka – sabotu (o średnicy równej kalibrowi działa). Do pręta przylepiano za pomocą smoły lotki, a następnie cały pocisk owijano płótnem i okręcano nasmołowanym sznurem. Później lotki zaczęto umieszczać w cylindrycznych blaszanych puszkach.

W XIX wieku kartacze zostały prawie całkowicie zastąpione przez szrapnele i pociski odłamkowe . Od tamtej pory kartacze były stosowane prawie wyłącznie przez działa piechoty oraz do obrony przed bezpośrednimi atakami piechoty przez inne rodzaje dział artyleryjskich. Obecnie ten rodzaj pocisku artyleryjskiego jest rzadko używany.

Bitwy, w których użyto kartaczy

• 10 lutego 1722 od burtowej salwy kartaczy wystrzelonej z brytyjskiego okrętu HMS Swallow zginął sławny pirat Bartholomew Roberts
• 16 kwietnia 1746 bitwa pod Culloden
• 13 września 1759 bitwa na Równinie Abrahama . W czasie bitwy śmiertelnie ranny kartaczem został markiz Louis-Joseph de Montcalm
• 26 kwietnia 1771 w bitwie pod Szreńskiem podczas konfederacji barskiej śmiertelnie ranny pociskiem z kartacza został Józef Sawa-Caliński
• 9 października 1779 w bitwie pod Savannah śmiertelnie ranny pociskiem z kartacza został gen. Kazimierz Pułaski
• 13 marca 1781 w bitwie pod Guilford Court House gen. Cornwallis rozkazał oddać salwę z kartaczy na środek pola bitwy do walczących Brytyjczyków przeciwko Amerykanom.
• 13 Vendémiaire IV roku (5 października 1795) Napoleon stłumił powstanie rojalistów salwami kartaczy.
• podczas rewolucji haitańskiej wojska francuskie używały wielokrotnie kartaczy przeciwko siłom Toussaint L'Ouverture .
• w 1798 w czasie rewolucji irlandzkiej wojska brytyjskie używały wielokrotnie kartaczy przeciwko Irlandczykom, w czasie bitew pod: New Ross, Arklow, Saintfield i Vinegar Hill. Pod Vinegar Hill dokonano masakry kobiet i dzieci, które znalazły się na polu bitwy.
• 1812 podczas bitwy pod Możajskiem . W bitwie gen. Józefowi Sowińskiemu ciężko rannemu w nogę kartaczem dokonano amputacji .
• 8 stycznia 1815 podczas bitwy pod Nowym Orleanem . Podczas bitwy śmiertelnie ranny kartaczem został brytyjski gen. Edward Pakenham .
• 18 czerwca 1815 w bitwie pod Waterloo . Gen. Henry Paget , ranny kartaczem stracił nogę.
• Wiktor Hugo w powieści Nędznicy opisuje użycie kartaczy podczas tłumienie paryskiego powstania w 1832.
• 23 lutego 1847 w bitwie pod Buena Vista podczas wojny amerykańsko-meksykańskiej generał i przyszły 12 prezydent Stanów Zjednoczonych Zachary Taylor pokonał wielokrotnie liczniejsze wojska meksykańskie gen. Santa Anny . Gen. Taylor polecił ładować armaty podwójnymi kartaczami.
• w 1863 w bitwie pod Gettysburgiem unioniści salwami kartaczy zatrzymali i dokonali masakry konfederackiej szarży Picketta.

Bibliografia

• Andrzej Ciepliński, Woźniak: Encyklopedia współczesnej broni palnej. Warszawa: Wydawnictwo WiS, 1994. ISBN 83-86028-01-7 . 
• Mariano di Jacopo (Taccola), : Codex Latinus Monacensis 28800: De rebus militaribus. 1449. OCLC 473083800 .  ( łac. )
• Das Feuerwerkbuch von 1420 .  ( niem.  •  ang. )

Zobacz też

• Bomba kasetowa
• Kartaczownica