Kozacy

	Kozacy
	Wojska kozackie Inne grupy Historia Sławni Kozacy Pojęcia

Ten artykuł dotyczy narodowości. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa .

Kozacy piszą list do sułtana . Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1878-1891. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Wesele kozackie. Obraz pędzla Józefa Brandta .

Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię. Obraz pędzla Wasilij Surikowa namalowany w 1895 roku. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Kozacy dońscy. Obraz pędzla Juliusza Kossaka .

Kozacy kubańscy na paradzie wojskowej z okazji dnia zwycięstwa w 1945 roku. Moskwa

Kozacy, dawniej też Kazacy ( ros. каза́ки, kazaki, ukr. коза́ки, kozaki z tur. quazzāq — "awanturnik") – nazwa odnosząca się do grupy ludności o charakterze wieloetnicznym z dominującym substratem ruskim , zamieszkującej stepy położone na południe od księstw ruskich, określająca później także rodzaj osadnictwa wojskowego na zasiedlanych pogranicznych ziemiach Rosji i Rzeczypospolitej .

Kozacy dzielą się na: dunajskich , zaporoskich (hetmańskich), dońskich , kubańskich , terskich , astrachańskich , uralskich (jaickich), Siedmiorzecza , orenburskich , syberyjskich , nadbajkalskich , amurskich , ussuryjskich , nadbużańskich , czarnomorskich oraz azowskich .

Obecnie Kozacy zamieszkują przede wszystkim Rosję i są uważani za strażników tradycji ruskich. Dzięki staraniom rosyjskich wojskowych, zwłaszcza Aleksandra Lebiedzia , Kozactwo zaznało odrodzenia na ziemiach rosyjskich. Zostały m.in. utworzone wojskowe szkoły kozackie, np. w Nowoczerkasku i Krasnojarsku , nawiązujące do tradycji carskiej Rosji.

Sicz Zaporoska została zlikwidowana przez carycę Rosji Katarzynę II w roku 1775 , po zwycięskiej wojnie z Turcją . Tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał od tamtej pory panującej rodzinie carskiej. Lojalna wobec caratu starszyzna kozacka została zrównana w prawach ze szlachtą rosyjską (tzw. dworiaństwem ), a wolnych Kozaków zrównano w prawach z chłopami rosyjskimi (kriepostniki). Część Kozaków przesiedlono na Kubań i nad Don . Manifest Katarzyny II brzmiał: "Sicz Zaporoska została zniszczona z wykluczeniem na przyszłe lata i samej nazwy zaporoskich Kozaków, (...) na rozkaz nasz przez postępki swoje (...) i okazane przez Kozaków nieposłuszeństwo wobec naszych najwyższych rozkazów". Ziemie Zaporoża nadano szlachcie rosyjskiej, wywodzącej się po części z rodzin kozackich (m.in. Cyryl Razumowski ), oraz dworzanom carskim (m.in. Grigorij Potiomkin , Aleksandr Prozorowski , Aleksandr Wiaziemski )^[1].

[ edytuj ] Pochodzenie nazwy

Słowo Kozak lub Kazak według Aleksandra Brücknera jest pochodzenia tatarskiego i "wykłada się jakoby": chudy pachołek, zdobyczy sobie szukając, nikomu poddany, za pieniądze komu chce służy. Wszelkie nazwy starszeństwa ( ataman , asawuła , itd.), broni, ubioru, koni, żywności, urządzeń (np. kureń ), były u Kozaków tatarskie^[2].

Słowo "kozak" zostało po raz pierwszy zanotowane w łacińsko-persko-kipczackim rękopisie Codex Cumanicus spisanym w Kaffie pod koniec XIII wieku. W kodeksie oznaczało ono stróża, wartownika. W roku 1308 wspomina się również "kozaków", ale już jako rozbójników. W wielu językach tureckich słowo to oznaczało najemników, żołnierzy, rozbójników stepowych, a szerzej - wygnańców, bezdomnych, awanturników. Kozaków-zbójników odnotowano w Polsce pierwszy raz w roku 1388 , zapisano również, że uchodzili za mahometan. Jan Długosz pierwszy raz określił ich tatarską nazwą zbiegów i zbójów. W najstarszych spisach u większości Kozaków występują nazwiska tatarskie. Aż do końca XVI wieku "kozactwo" oznaczało zajęcie, a nie status społeczny.

[ edytuj ] Zarys historii Kozactwa

[ edytuj ] Kozacy zaporoscy

Osobny artykuł: Kozacy zaporoscy .

Pod datą 1492 wymienia się po raz pierwszy kozaków-chrześcijan. Kozacy naddnieprzańscy i naddniestrzańscy, rekrutujący się głównie z Kijowa , Niemirowa, Winnicy , Baru , zwani byli także przez współczesnych Niżowcami (tzw. Kozacy chrześcijańscy). W miarę upływu czasu stworzyli oni społeczność stosującą system demokracji wojennej . Głównie zaliczali się do nich uciekinierzy z Litwy , Rusi Moskiewskiej , Mołdawii , Wołoszczyzny oraz Korony , którzy w XV w. zasiedlili słabo zamieszkane do tej pory ziemie zwane Dzikimi Polami . W rezultacie unii lubelskiej Dzikie Pola stały się częścią Korony.

Kozacy chrześcijańscy to ludność, która napływała w rejony naddnieprzańskie od XVI w., opuszczając ziemie Rzeczypospolitej z różnych powodów społeczno-politycznych, a więc byli to chłopi pańszczyźniani, uciekający przed daninami, różnego rodzaju przestępcy, słudzy uciekający przed gnębiącymi ich panami czy też ludzie fałszywie osądzeni. W pierwszej połowie XVI wieku szybko zostali zorganizowani przez starostę trembowelskiego Prittwitcza w społeczność o silnym charakterze wojskowym, co było spowodowane potrzebą obrony przed Tatarami . Zajmowali się handlem, rybołówstwem, hodowlą i wojaczką. Podejmowali na czajkach wyprawy łupieżcze do imperium Osmańskiego .

Od czasu rządów Chmielnickiego Sicz Zaporoska zwana była hetmańszczyzną . Na jej czele stał hetman (pochodzący z wyboru), wokół niego skupiała się starszyzna kozacka oraz generalny pisarz. Najważniejsze decyzje zapadały na radzie kozackiej. W wyprawach wojennych uczestniczyli Kozacy, a lud wiejski stanowiła czerń .

Od XVI do XVII w. doszło do serii powstań kozackich przeciwko Koronie . Pierwsze w latach 1591 - 1593 pod wodzą Krzysztofa Kosińskiego . Drugim 1595 - 1597 dowodził Semen Nalewajko . Oba powstania zakończyły się klęską. Najważniejsze powstanie pod przewodnictwem Bohdana Chmielnickiego , zakończone ugodą perejasławską ( 1654 ) pomiędzy Kozakami zaporoskimi i Moskwą , doprowadziło do zajęcia Ukrainy lewobrzeżnej z Kijowem przez Rosję .

[ edytuj ] Kozacy dońscy

Osobny artykuł: Kozacy dońscy .

Kozacy dońscy byli najliczniejszą grupą Kozaków w Imperium Rosyjskim . Są także najliczniejszą grupą Kozaków we współczesnej Rosji. Otrzymali do zasiedlenia autonomiczny region, zwany Krajem Wojska Dońskiego , znajdujący się na terenie części dzisiejszych obwodów: rostowskiego , wołgogradzkiego i woroneskiego oraz Kałmucji w Rosji, a także obwodów łuhańskiego i donieckiego na Ukrainie . Nazwa tych Kozaków pochodzi od rzeki Don , przepływającej przez ich terytorium. Stolicą Kraju Dońskiego były najpierw Razdory , a później Nowoczerkask.

[ edytuj ] Armie kozackie w wojskach Imperium Rosyjskiego (1913)

Armia Dońska : 60 pułków jazdy, 72 wolnych sotni ;
Armia Kubańska : 37 pułków jazdy, 37 wolnych sotni, 22 bataliony piechoty;
Armia Orenburgska : 18 pułków jazdy, 40 wolnych sotni;
Armia Terecka : 12 pułków jazdy, 3 wolne sotnie, 2 bataliony piechoty;
Armia Uralska : 9 pułków jazdy, 4 wolne sotnie;
Armia Syberyjska : 9 pułków jazdy;
Armia Transbajkalska : 9 pułków jazdy;
Armia Siemirieczeńska : 3 pułki jazdy, 7 wolnych sotni;
Armia Astrachańska : 3 pułki jazdy;
Armia Amurska : 2 pułki jazdy, 5 wolnych sotni;
Razem: 162 pułki jazdy, 171 wolnych sotni, 24 bataliony piechoty. (wg. Denikina , zob. niżej)

[ edytuj ] Rekonstrukcje kozackich sztuk walki

Patrz dział sztuki walki :

Przypisy

↑ Leszek Podhorodecki , Sicz Zaporoska, Wyd. Książka i Wiedza Warszawa 1978
↑ Aleksander Brückner : Słownik etymologiczny języka polskiego, hasło kozak (Kraków: nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927).

[ edytuj ] Zobacz też

Zobacz w Wikiźródłach hasło Kozak w Encyklopedii staropolskiej

Zobacz hasło Kozak w Wikisłowniku

[ edytuj ] Bibliografia

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Kozacy

General A. I. Denikin , The Russian Turmoil, London 1924
Hugh Chisholm: Encyclopædia Britannica Eleventh Edition. Nowy York: Encyclopædia Britannica, Inc., 1910–1911, s. 218.

[0] Leszek Podhorodecki , Sicz Zaporoska, Wyd. Książka i Wiedza Warszawa 1978

[1] Aleksander Brückner : Słownik etymologiczny języka polskiego, hasło kozak (Kraków: nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927).

[1]

[2]

Wikipedia - Wolna Encyklopedia