Lanca

Lanca (z łac. lansea: włócznia ) – lekka broń drzewcowa formacji kawaleryjskich : ułanów , szwoleżerów , lansjerów .

Budowa

Ułani poznańscy z lancami

Długość od ok. 2, 6-2, 9 m (wyjątkowo powyżej 3 m), stosunkowo lekkie drzewce zakończone wąskim grotem do długości kilkunastu-dwudziestu kilku cm, z podobnej długości lub nieco dłuższymi wąsami stanowiącymi jego przedłużenia i ochronę drzewca. Tylec zakończony okuciem i strzemiączkiem (do zaczepiania o nogę jeźdźca). Pod grotem zwykle przymocowany proporczyk . Doskonale wyważona, posiadała w środku ciężkości rękojeść oraz temblak służący zawieszaniu lancy na ramieniu i zabezpieczający przed wypuszczeniem podczas walki.

Typowa dawna lanca polska wykonana była z jesionowego drzewa impregnowanego smołą.

Jej lekkość i wyważenie umożliwiały zręcznemu i wyszkolonemu kawalerzyście niezwykle szybkie operowanie bronią (możliwe było operowanie dwoma palcami). Lanca miała uniwersalne zastosowanie, zarówno podczas przełamującej szarży jak i w indywidualnych pojedynkach w bitewnym ścisku, we wszystkich kierunkach, praktycznie w każdych warunkach terenowych, przeciw każdemu przeciwnikowi, czy to uzbrojonemu w broń białą czy palną. Specyficzną szermierkę nazywano "sztuką robienia lancą".

Historia

Ewolucję tej broni można obserwować od XVI w. , kiedy to w lżejszych formacjach kawaleryjskich zaczęły pojawiać się krótsze i lżejsze niż kopia odmiany broni drzewcowej . Taką bronią była od ok. połowy XVI w. tzw. rohatyna , długa na ok. 5 stóp, przeznaczona zarówno do pchnięcia jak i do rzucania. W tą broń (bądź podobną, co do wymiarów i sposobu użycia) uzbrojone były początkowo roty strzelcze a potem chorągwie kozackie .

Dalszy rozwój nastąpił w pierwszych dziesięcioleciach XVIII w. – w czasach panowania dynastii saskiej , kiedy to lekkie formacje kawaleryjskie pochodzące z terenów Rzeczypospolitej brały udział w licznych konfliktach ( III wojna północna , wojna siedmioletnia ), wtedy po raz pierwszy ich ekwipunek i sposób walki został zauważony, a następnie skopiowany przez Prusakow . Wtedy najprawdopodobniej użyto po raz pierwszy szerzej nazw 'ułani' i 'lanca', przy czym ten ostatni termin używany był przez cudzoziemców, a dopiero następnie spolszczony, podczas gdy najpopularniejszą nazwą rodzimą tej broni była wówczas dzida .

Lanca przyjęta została oficjalnie do uzbrojenia wojska Rzeczypospolitej w wyniku reform Sejmu Czteroletniego , kiedy to zlikwidowano husarię i wprowadzono kawalerię narodową . Z uwagi na wielki opór i kontrowersje takiego posunięcia przyjęto specyficzny kompromis, w wyniku którego wprowadzono nową broń pod nazwą 'kopii' pomimo, że budową ani sposobem użycia nie przypominała zarówno kopii średniowiecznych rycerzy i husarskich .

Po upadku Rzeczypospolitej lanca pojawia się ponownie w Legii Nadwiślańskiej pod nazwą proporca. Formacja ta stała się podczas wojen napoleońskich wzorem dla wszystkich armii uczestniczących w konfliktach tej epoki oraz po niej – i to zarówno jeśli chodzi o samą broń, jak i umundurowanie, sposoby walki czy regulaminy.

Późniejsze lance były niejednokrotnie – szczególnie w obcych armiach - wykonane z różnych materiałów: jak np. stalowe rurki czy bambus . Istniały również tendencje do zwiększania ciężaru i długości – w przekonaniu, że zabieg ten zwiększy skuteczność broni, co jak się wydaje nie było dobrym rozwiązaniem, zważywszy ze siła lancy tkwiła od początku i przede wszystkim w jej lekkości i łatwości operowania.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przywrócono lancę w Wojsku Polskim , była to broń oparta na wzorach obcych francuskich i niemieckich (o długości odpowiednio 297 i 319 cm), o konstrukcji opartej na stalowej rurce. Z wyposażenia ułanów już w połowie lat 30. wycofano jako obowiązkowe lance, w zamian wyposażono ich w kawaleryjskie wersje karabinka wz. 29 . Według niektórych źródeł lance były sporadycznie używane przez polską kawalerię w kampanii wrześniowej – przy czym należy zauważyć, że istnieją sprzeczne opinie co do jej bojowego użycia. Po II wojnie światowej zakończyła się historia lancy w formacjach bojowych.