Liryka

Nazwa liryka pochodzi od starożytnego instrumentu muzycznego – liry

Liryka ( gr. λυρικóς, lyrikos – odnoszący się do liry ) – jeden z trzech rodzajów literackich , obok dramatu i epiki .

Obejmuje utwory, których głównym przedmiotem przedstawienia są przeżycia wewnętrzne, przekazywane za pośrednictwem wypowiedzi monologicznej (rzadziej dialogu ), odznaczającej się subiektywizmem , podporządkowanej funkcji ekspresywnej oraz funkcji poetyckiej języka. Centralnym elementem utworu lirycznego jest tzw. podmiot liryczny . Niezależnie od gatunku język liryki oznacza się (w porównaniu z dramatem i epiką) wysokim zmetaforyzowaniem .

Jej nazwa wywodzi się od nazwy starogreckiego instrumentu muzycznego – liry . Przy jej wtórze antyczni poeci śpiewali swoje pieśni.

Gatunki liryczne

Większość takich europejskich gatunków lirycznych wywodzi się ze starożytności – z poezji helleńskiej lub rzymskiej, niektóre także ze Starego Testamentu . W średniowieczu gatunki liryczne powstawały głównie w kręgu liryki dworskiej (np. włoska canzona ). Poeci renesansowi skupili się na kontynuowaniu gatunków antycznych, dlatego innowacje przyniósł dopiero barok – wtedy upowszechnił się sonet . Podobnie wyglądała sytuacja w dwóch następnych epokach – oświecenie to powrót do poezji klasycznej, a romantyzm – innowacje. W romantyzmie powstały m.in. poematy liryczny i dygresyjny oraz ballada .

• anakreontyk
• ballada
• canzona
• duma
• dytyramb
• elegia
• epicedium
• epigramat
• epitafium
• epitalamium
• fraszka
• hymn
• limeryk
• madrygał
• oda
  • epinikion
• pieśń
• niektóre rodzaje poematu
• psalm
• sielanka
  • ekloga
• sonet
• tren
• triolet

Lista ta ogranicza się tylko do gatunków pochodzących z (szeroko pojętej) kultury europejskiej. W Europie popularne bywały jednak również gatunki pochodzące z innych kręgów kulturowych, jak np. popularne współcześnie japońskie haiku

Podział liryki

Ze względu na sposób wypowiedzi podmiotu lirycznego

• bezpośrednia – bezpośrednio, wprost, w 1. os. lp. , "ja" liryczne wyznaje swoje uczucia, przeżycia, myśli (np. elegia ):
  • osobista – bezpośrednie wyznania podmiotu lirycznego prezentują rozważania na temat myśli, uczuć poety utożsamianego z podmiotem lirycznym
  • roli –podmiot liryczny wchodzi w rolę konkretnej postaci, często historycznej
  • maski – podmiot liryczny przyjmuje postać np.: rośliny, zwierzęcia, rzeczy, przypisując im np. swoje uczucia

• pośrednia – podmiot liryczny jest bardziej ukryty, nie wyznaje wprost, lecz wyraża swe myśli przez sytuacje, zdarzenia, opisy; utwory te mają charakter narracyjny lub dialogowy, stąd istnieje kilka odmian tego rodzaju liryki:
  • opisowa – uczucia podmiotu lirycznego wyrażone są przez opis np. krajobrazu, przedmiotu
  • sytuacyjna (narracyjna) – w formie wypowiedzi dialogowych i narracyjnych podmiot liryczny prezentuje jakieś zdarzenie (sytuację), w którym nie brał udziału; oprócz podmiotu lirycznego pojawia się bohater liryczny (np. sielanka )

• podmiotu zbiorowego – podmiot liryczny to tzw. "my" liryczne – grupa wypowiadająca się w utworze, prezentująca swój zbiorowy pogląd, myśli (np. hymny )

• zwrotu do adresata (inaczej inwokacyjna ) – podmiot liryczny jest wyraźnie obecny, ale swe myśli kieruje do konkretnego adresata (człowieka, grupy ludzi, przedmiotu, zjawiska, abstrakcyjnego pojęcia). Zazwyczaj utwory w stylu podniosłym (np. oda , list poetycki )

Ze względu na typy wyrażanych przeżyć (tematyka)

• miłosna – tematem utworów jest miłość, jej oblicza, formy
• refleksyjno-filozoficzna – rozważanie pojęć, uczuć w uogólniający sposób
• patriotyczno-obywatelska – naród, ojczyzna i cała sfera zagadnień z tym związanych
• agitacyjno -polityczna – teksty w formie manifestów nawołujących do popierania jakiejś idei lub czynu wielkiej rangi.
• funeralna (z łac. funerāre – "uroczyście pochować, pogrzebać zmarłego") – upamiętnia zmarłą osobę, wyraża żal po jej śmierci
• religijna – odwołująca się do religii (np. Bogurodzica )
• autotematyczna – liryka, której przedmiotem jest refleksja nad rolą poety i istotą poezji (np. Muza Jana Kochanowskiego )
• refleksyjno-zasadnicza (np. przemyślenia i zasady nadane jakiemuś prawu).
• apelu – podmiot liryczny kieruje wypowiedź do określonego adresata zamiarem wywarcia wpływu na jego postawę i poglądy.

Zobacz też

• Poezja
• Wiersz

Bibliografia

• Adam Kulawik: Poetyka. Wstęp do teorii dzieła literackiego. Kraków: Antykwa, 1997. ISBN 83-901380-8-5 .