Metrum (muzyka)

Metrum – obowiązujący w utworze muzycznym schemat, który określa wartość trwania nut , a także układ akcentów w obrębie taktu .

Wyróżnia się dwa proste schematy metryczne:

• Metrum dwuczęściowe (zwane inaczej dwumiarowym): w podstawowym schemacie takt taki składa się z dwóch miar, z czego pierwsza jest mocna (akcentowana), a druga słaba nieakcentowana.
• Metrum trzyczęściowe (inaczej: nieparzyste lub trzymiarowe): pierwszy dźwięk jest mocny (akcentowany), a dwa następne słabe.

Określenie metrum parzyste jest pojęciem szerszym, dotyczy zarówno metrum dwumiarowego, jak i będącego jego złożeniem metrum czteromiarowego.

W notacji muzycznej metrum utworu zapisuje się za kluczem i znakami chromatycznymi w postaci dwóch cyfr. Cyfra dolna oznacza nutę, która jest podstawową jednostką metryczną dla danego utworu. I tak: 1 oznacza całą nutę , 2 półnutę , 4 ćwierćnutę , 8 ósemkę itd. Górna cyfra oznacza liczbę jednostek metrycznych. W podanym przykładzie zapisu metrum, podstawową jednostką metryczną jest ćwierćnuta . Metrum dwumiarowe mogą więc realizować dwie ćwierćnuty, jedna ćwierćnuta i dwie ósemki, cztery ósemki i wszelkie inne kombinacje dowolnych nut, jak długo suma ich wartości daje dwie ćwierćnuty.

W muzyce dawnej jako jednostki metrycznej używano całych nut lub półnut. W czasach nowożytnych zaczęto używać ćwierćnut oraz ósemek (rzadziej szesnastek) i te do dziś są najczęściej przyjmowane jako jednostka metryczna.

Metrum złożone

Składając dwa podstawowe schematy metryczne, można uzyskać bardziej skomplikowane schematy metryczne nazywane ogólnie metrum złożonym.

Połączenie dwóch lub większej liczby schematów metrycznych:

• Metrum czteromiarowe - powstaje przez połączenie dwóch schematów dwumiarowych. Najczęściej spotykany przykład metrum złożonego przyjmuje postać 4/4.
• Metrum sześciomiarowe - powstaje przez połączenie dwóch schematów trzymiarowych. Spotykany w taktach ósemkowych, w formie metrum 6/8.

Systemy złożone zachowują typowy dla systemów prostych układ akcentów, z tym że akcenty w drugim schemacie są słabsze niż w pierwszym.

Składanie większej liczby schematów prostych i mieszanie ich ze sobą (schematy metryczne mieszane) pozwala stworzyć nieograniczoną liczbę dowolnie skomplikowanych schematów metrycznych.

Przykłady

Przykłady dzieł muzycznych dla różnych schematów metrycznych:

• dwie-pierwsze - Orlando di Lasso Psalm
• dwie-drugie - Jan Sebastian Bach Anglaise z III Suity
• dwie-czwarte - Joseph Haydn Sonata E-dur
• dwie-ósme - Karol Szymanowski Nikczemny Szpak
• trzy-drugie - Jan Sebastian Bach Sarabanda z IV Suity
• trzy-czwarte - Fryderyk Chopin Mazurek op. 33 nr 1
• trzy-ósme - Ludwig van Beethoven Dla Elizy
• trzy-szesnaste - Aleksandr Skriabin Sonata nr 10
• cztery-drugie - Jan Sebastian Bach Fuga E-dur
• cztery-ósme - Karol Szymanowski Kołysanka gniadego konia
• cztery-szesnaste - Johannes Brahms Sonata f-moll
• pięć-ósmych - Karol Szymanowski Maski
• sześć-ósmych - Emerson, Lake and Palmer Bitches Crystal
• sześć-szesnastych - Robert Schumann Die Hockläder Witwe
• siedem-czwartych - Cream Passing The Time
• siedem-ósmych - Pink Floyd Money
• dziewięć-ósmych - The Jimi Hendrix Experience Manic depression

W muzyce współczesnej często odchodzi się od jednolitego systemu metrycznego dla całego utworu muzycznego, na rzecz metrum zmiennego. Na przykład progresywna grupa Yes w kompozycji Close to the Edge dokonała kilkunastu zmian metrum, używając schematów: trzy-drugie, cztery-drugie, cztery-czwarte, dwanaście-ósmych i dziewięć-szesnastych. Natomiast stałe metrum jest elementem charakterystycznym dla tańców tradycyjnych.

Przykładem eksperymentów muzycznych jest Michael Angelo Batio , który niekiedy stosuje złożone metrum (jak np. w utworach Time Traveler - Planet Gemini (solo) czy Hands Without Shadows). Autor wyjaśnił, że metrum w Hands Without Shadows to piętnaście ósmych.

Dodatkowe informacje

Istnieją jeszcze metra nierównodzielne, lub asymetryczne, gdzie w określonym przez metrum takcie występują grupy rytmiczne o różnej długości. Podstawowe grupy rytmiczne są dwu lub trójdzielne i ich różnorakie kombinacje określają osobliwą rytmikę metrum asymetrycznego.

Muzyka afrykańska

W muzyce afrykańskiej bardzo szeroko używa się polirytmię , a dokładniej cross-rytmy, gdzie patern (siatkę) podstawowego rytmu pokrywa patern histeryzujących nierówno akcentowanych synkop.

Muzyka hinduska

Przy recytowaniu, czy czantowaniu świętych tekstów Wed używa się skomplikowany strój akcentowy używany w ceremoniach i występach, swego rodzaju sag religijnych, znane są od 3 tysięcy lat. Kombinacja owych akcentów z tradycją perską Musiqi-e assil oraz lokalnych folkowych tradycji daje klasyczną muzykę hinduską . Muzyka ta dzieli się na sekwencje, gdzie w zależności od tekstu używa się różne akcenty. Kombinacja różnych improwizowanych sekwencji daje różnorodność paternu (siatki ) rytmicznej.

Muzyka bałkańska

Najbardziej osobliwe i skomplikowane są metra muzyki ludowej bałkańskiej (głównie Bułgaria i Macedonia, jak i północna Grecja, europejska część Turcji i wschodnia Serbia). Termin "takty nierównodzielne" został wprowadzony do światowej terminologii muzycznej przez bułgarskich muzykoznawców na początku XX wieku, dlatego też slangowo nazywane są "bułgarskie", a wśród muzyków w samej Bułgarii "krzywe".

Istnieje wielka różnorodność owych rytmów: 7/8 (2+2+3 lub 2+3+2); 8/8 (3+2+3); 11/8; 12/8; 15/8; 12/16 (Petrunino Horo) oraz różniących się wewnątrz jednego metrum grupy rytmiczne. Najbardziej popularne jest metrum Ryczenica 7/8 (2+2+3, te liczby oznaczają czas trwania taktu, natomiast przez tancerzy liczy się 1-2-3. albo 1.-2-3 w zależności od którego regionu jest ten taniec).

Oprócz rytmów tanecznych istnieją też rytmy charakterystyczne dla utworów, przedstawionych głównie przez wokal: Polegnala e Todora 11/8 (2+2+3+2+2). Istnieją też utwory z dwoma rodzajami metrum jak i utwory bez sprecyzowanego metrum, nazywane bezmezuralne.

Wraz z popularyzacją folkloru bułgarskiego asymetryczne metrum w XX wieku zaczyna żyć własnym życiem również w muzyce zachodniej : klasycznej (np. Igor Strawinski , Béla Bartók , Philip Glass , Steve Reich ), soundtrackach filmowych i serialowych (np. Gwiezdny pył (2007), Xena: Wojownicza księżniczka , utwór "America" z West Side Story ) jak również rockowej ( Dream Theater , Rush ) i jazzowej .

Patrz także

• Hemiola