Noc

Noc na Księżycu

Mozaika nocnych zdjęć ukazuje wielkie miasta emitujące tak wiele światła, że widać je nawet na zdjęciach satelitarnych

Oświetlenie Ziemi w czasie, gdy w Polsce jest środek nocy

Noc – część doby , w czasie której Słońce znajduje się poniżej linii horyzontu . Można też ją określić jako okres od zmierzchu do świtu . Zjawisko to występuje na planetach krążących wokół gwiazd – czyli ich satelitach , w tym również na Ziemi . Przeciwnym pojęciem jest dzień .

Nieco inaczej określa się noc astronomiczną , z którą mamy do czynienia, gdy Słońce znajduje się co najmniej 18° pod horyzontem.

Czas trwania nocy

Czas trwania nocy w określonym miejscu na Ziemi uzależniony jest od kilku czynników, są nimi:

• szerokość geograficzna
• pora roku
• wysokość bezwzględna badanego punktu – wpływa w minimalnym stopniu
• odległość Ziemi od Słońca ( aphelium i peryhelium ) – wpływa w minimalnym stopniu

Noce trwają krócej

Globalny, średni czas trwania nocy na Ziemi jest krótszy od okresu dnia z dwóch przyczyn:

1. Słońce nie jest punktem lecz ogromnym obiektem zbliżonym kształtem do kuli , którego obwód na równiku wynosi ok. 4, 4 mln km. Ponadto Słońce znajduje się w stosunkowo niedużej odległości od Ziemi (średnio ok. 149, 6 mln km). Z tych powodów Słońce oświetla ok. 32 minuty kątowe powierzchni Ziemi w tak samo intensywny sposób. Na przykład oznacza to, że gdy Słońce góruje – to jednocześnie w pasie o szerokości ok. 1, 9 km. Zatem dzień "wydziera" te niecałe 2 km nocy. Inaczej mówiąc, Słońce jako obiekt o rozmiarach 32 minut kątowych, nie wschodzi/zachodzi momentalnie jak punkt, a jest to proces trwający w czasie - wschód/zachód Słońca.
2. atmosfera powoduje refrakcję (załamanie) światła słonecznego w ten sposób, że dociera ono do obserwatora na Ziemi w momencie, gdy Słońce jest już/jeszcze całkowicie poniżej linii horyzontu o około 34 minuty kątowe.

Oba czynniki sprawiają, że światło słoneczne osiąga określony punkt na Ziemi, gdy centrum Słońca jest jeszcze o ok. 50 minut kątowych poniżej horyzontu.

Równonoce

W dniach równonocy jesiennej i wiosennej , kiedy teoretycznie czasy trwania dnia i nocy się zrównują, w rzeczywistości noc trwa krócej. Na równiku różnica ta wynosi ok. 14 minut i zwiększa się w kierunku biegunów . Oznacza to, że również w Polsce czas trwania dnia i nocy podczas równonocy nie są idealnie takie same.

Oświetlenie Ziemi przez Słońce w dniu przesilenia letniego na półkuli północnej

Przesilenia

Najdłuższa noc:

• na półkuli północnej wypada z 21 na 22 grudnia – przesilenie zimowe ,
• na półkuli południowej wypada z 21 na 22 czerwca .

Najkrótsza noc:

• na półkuli północnej wypada z 21 na 22 czerwca – przesilenie letnie ,
• na półkuli południowej wypada z 21 na 22 grudnia.

W Polsce najkrótszą noc można zaobserwować w najdalej na północ wysuniętym punkcie – przylądku Rozewie . Podczas przesilenia noc trwa tam tylko ok. 6 godzin i 40 min

Noc polarna

Podczas nocy polarnej Słońce nie wschodzi przez ponad 24 godziny. Zjawisko to ma miejsce na terenach leżących powyżej koła podbiegunowego na obu półkulach.

W okolicach koła podbiegunowego noc polarna trwa 24 godziny i występuje tylko raz w roku, natomiast im bliżej biegunów, tym noce polarne są dłuższe i występują pod rząd przez pewien – coraz dłuższy – okres. Na biegunach noc polarna trwa niemal dokładnie pół roku.

Ze względu na czynniki wielkości Słońca i refrakcji ^{opisane powyżej} , obszary występowania nocy polarnych na obu półkulach ( strefy polarne ) są nieco mniejsze niż obszary od koła podbiegunowego (66°33'39" N lub 66°33'39" S) do bieguna (odpowiednio 66° N lub 66° S). Natomiast obszary występowania dnia polarnego są nieco większe od obszarów zawartych pomiędzy kołem podbiegunowym a biegunem.

Innym pojęciem jest biała noc , podczas której tarcza Słońca chowa się całkiem poniżej horyzontu, jednak na tyle niedaleko, że zmierzch przechodzi od razu w świt .

Wpływ na organizmy żywe

Nietoperz – zwierzę prowadzące nocny tryb życia

Ananas wykorzystuje noc w swoim metabolizmie

Brak światła słonecznego – podstawowego źródła energii potrzebnej do życia na Ziemi, ma ogromny wpływ na morfologię , fizjologię i zachowanie niemal wszystkich organizmów .

Zwierzęta

Niektóre zwierzęta śpią w nocy, podczas gdy inne – prowadzące nocny tryb życia , są w tym czasie najaktywniejsze.

Część gatunków zwierząt nie jest w ogóle przystosowana do aktywnego spędzania nocy, inne radzą sobie z nią równie dobrze jak z dniem. Na przykład kotowate , dzięki niezwykle czułej siatkówce , są w stanie bardzo dobrze widzieć przy niewielkim natężeniu światła. Istnieją też gatunki, które są aktywne jedynie od zmierzchu do świtu. Najbardziej rozpoznawalnym zwierzęciem aktywnym w nocy jest nietoperz . Ssak ten w dzień mógłby być łatwym łupem dla większych od siebie drapieżników, dlatego przystosował się do polowania w nocy, kiedy większość jego naturalnych wrogów śpi. Natomiast nocne gatunki ćmy przystosowały się fizjologicznie do aktywności w nocy, poprzez ubarwienie skrzydeł, których kolorystyka oscyluje wokół czarnego, szarego i brązowego.

Rośliny

Podobnie jak na zwierzęta, efekty dnia i nocy mają wpływ również na rośliny . One także w drodze ewolucji przystosowały się do braku światła w nocy.

Na przykład dzięki fotosyntezie CAM , niektóre rośliny mogą "aktywnie" wykorzystywać noc (podczas której, z powodu braku światła nie jest przeprowadzana faza jasna fotosyntezy ) do podtrzymywania swojego metabolizmu , np. ananas . Te rośliny nie mogłyby w dzień wchłaniać dwutlenku węgla , ponieważ straciłyby w tym czasie zbyt wiele wody. Natomiast w nocy, kiedy parowanie jest mniejsze, mogą magazynować CO₂ w swoich komórkach.

Oddziaływanie na człowieka

Tory kolejowe nocą

Zatłoczone ulice Edynburga w nocy

Człowiek nie jest przystosowany biologicznie do nocnego trybu życia. Jego oczy mają mało pręcików i przystosowane są do widzenia fotopowego (przy dobrym świetle). Inne zmysły takie jak słuch czy węch nie pozwalają nam na bezpieczne poruszanie się w warunkach niskiego natężenia oświetlenia lub jego braku. Zatem człowiek, niewyposażony w zdobycze własnej technologii, jest niemal zupełnie bezbronny w nocy.

Brak światła jest szczególnie dotkliwy dla osób cierpiących na hemeralopię . Noc jest też utrapieniem dla osób chorych na nyktofobię .

Wraz z rozwojem sztucznego oświetlenia , zwłaszcza po rewolucji przemysłowej , aktywność człowieka zaczęła być realizowana również po zachodzie słońca. Wiele instytucji funkcjonuje również, lub przede wszystkim po zmierzchu. Kluby nocne , bary , sklepy, restauracje z fast foodem czy stacje benzynowe są często otwarte 24 godziny na dobę.

Zmiana trybu życia i zwiększenie aktywności wieczorem i w nocy wpływa na ludzki układ hormonalny . U dzieci, które wolą spać dłużej i do późniejszych godzin funkcjonować aktywnie, zmiany poziomu kortyzolu mogą powodować m.in. większą agresję.

Noc w kulturze

Stanisław Wyspiański , Chochoły (Planty nocą)

Bogini ciemności nocnych – Nótt, przedstawiona na koniu; XIX wieczny obraz autorstwa Peter Nicolai Arbo

Noc była zawsze postrzegana jako czas na odpoczynek i sen. Z drugiej jednak strony noc to również czas na potajemne zgromadzenia, romanse i seks .

Noc kojarzy nam się na ogół również dość pejoratywnie z prostytucją i przestępczością . W wielu kulturach jest utożsamiana ze złem. Po zmierzchu z ukrycia wychodzą wampiry , wilkołaki i duchy .

Czas po zachodzie słońca zawsze był istotny w kulturach całego świata. Motyw nocy występuje w mitologiach wielu narodów. Między innymi w mitologii nordyckiej , w której jedną z ważniejszych postaci jest Nótt – bogini ciemności nocnych (jej trzecim mężem był Delling – Zmierzch). Natomiast w greckiej mitologii występuje bogini nocy Nyks . Ciemna pora doby jest również motywem łączącym opowiadania w arabskich Baśniach z tysiąca i jednej nocy .

Zobacz też artykuły związane z nocą

• Obliczanie czasu trwania nocy w Wikibooks

Informacje w  siostrzanych projektach

  Ilustracje i media   w Wikimedia Commons
  Definicje słownikowe   w Wikisłowniku
  Teksty źródłowe   w Wikiźródłach
  Cytaty   w Wikicytatach
  Podręczniki   w Wikibooks

Zwyczaje

• noc poślubna
• prawo pierwszej nocy
• Noc Kupały
• noc sylwestrowa
• Noc Walpurgii – w mitologii nordyckiej noc zmarłych, złych duchów

Wydarzenia

• Noc Listopadowa
• Noc paskiewiczowska
• Noc teczek
• noc kryształowa ( Noc kryształowa na Śląsku Opolskim )
• Noc długich noży
• Noc św. Bartłomieja
• Noc ołówków

Wydarzenia kulturalne

• Noc Muzeów
• Noc Naukowców
• Noc kulturalna w Częstochowie
• Noc Kultury w Lublinie
• Noc Nenufarów

Noc w utworach

Noc generałów , Noc i ciemność , Noc i dzień , Noc iguany , Noc księżycowa , Noc na Karlštejně , Noc na Ziemi , Noc noży , Noc po ciężkim dniu , Noc w bibliotece , Noc w muzeum .

Inne

• Noc i Mgła
• Noc Jurija
• noc polarna
• biała noc

Bibliografia

• Wojciech Jóźwiak: Bliżej Słońca ( pol. ). Nauka i Technika, 07.01.2007. [dostęp 24.09.2008].