Odkrycia i badania Antarktydy

Odkrycie Antarktydy

Już od czasów Ptolemeusza spodziewano się istnienia ogromnej masy lądowej na południowej półkuli. Jednakże legendarna Terra Australis nie miała nic wspólnego z Antarktydą , kontynent ten zaś pozostał nie odkryty prawie do połowy XIX wieku , głównie z powodu trudnej żeglugi po otaczających wodach.

Pierwszym, który wpłynął na wody antarktyczne był Jean-Baptiste Charles Bouvet , który w 1739 odkrył wyspę (nazwaną później Wyspą Bouveta ) na południowym Atlantyku , leżącą jednak daleko poza kołem polarnym . James Cook latach 1733 - 1755 dwukrotnie przekroczył południowe koło podbiegunowe. Jednak z powodu trudności nawigacyjnych w paku lodowym musiał zawrócić z drogi.

Gdy rozwiały się nadzieje na odnalezienie Terra Australis zaniechano także wypraw na południe. Kolejna seria odkryć zainicjowana w 1819 przez Williama Smitha , związana była z poszukiwaniem nowych łowisk wielorybów . Smith odkrył Szetlandy Południowe leżące na szerokości 62°S, a w 1820 północne wybrzeża Ziemi Grahama , części lądu Antarktydy. W 1821 angielski wielorybnik Powell odkrył Orkady Południowe , a wkrótce potem odkryto pozostałe grupy wysp wokół Ziemi Grahama. W tym czasie do odkryć włączyli się Rosjanie. Car Aleksander I zadekretował wyprawę polarną, której kierownictwo objął Faddiej Bellingshausen . Jego wyprawa w latach 1819 - 1821 opłynęła całą Antarktydę wielokrotnie zbliżając się do brzegów na odległość wzroku - pierwszy raz w 1820 . Ta data może być więc uznana za oficjalne odkrycie siódmego kontynentu. Dalsze odkrycia następowały głównie za sprawą łowców wielorybów:

• 1823 - James Weddell osiągnął 74°15'S odkrywając akwen nazwany potem Morzem Weddella .
• 1831 - 1832 - John Biscoe odkrył Ziemię Enderby we wschodniej Antarktydzie, Ziemię Grahama i Wyspy Biscoe u zachodnich wybrzeży kontynentu.
• 1834 - kapitan Peter Kemp odkrył Ziemię Kempa na wschodzie.
• 1838 - John Balleny odkrył Wyspy Balleny'ego oraz dalsze odcinki wybrzeża od strony Nowej Zelandii .

Badania Antarktydy

Mapa Antarktydy z 1894

Lata 1840 - 1841 są przełomowymi w historii odkryć Antarktydy. Wtedy to prawie trzy niezależne wyprawy zainicjowały badania naukowe kontynentu. Bezpośrednim celem wypraw było ustalenie położenia bieguna magnetycznego . Celu tego nie udało się zrealizować, przy okazji jednak dokonano istotnych odkryć geograficznych:

• 1840 - Charles Wilkes odkrył rozległą Ziemię Wilkesa położoną daleko na południe.
• 1840 - Jules Dumont d'Urville badał wybrzeża, których część nosi nazwę Wybrzeże Adeli od imienia żony odkrywcy.
• 1841 - James Clark Ross odkrył Morze Rossa , barierę lodową zwaną Barierą Rossa , Ziemię Wiktorii (nazwaną tak na cześć panującej wtedy królowej Anglii), oraz wulkanu Erebus na Wyspie Rossa . Największą jednak zasługą Rossa było udowodnienie, iż Antarktyda jest lądem stałym, nie tylko lodową czapą wokół bieguna południowego .

Te trzy wielkie wyprawy wniosły olbrzymi wkład w rozwój wiedzy o Antarktydzie, lecz jednocześnie trudności, jakie napotkały, były tak zniechęcające, że nastąpiła ponad sześćdziesięcioletnia przerwa w wyprawach badawczych. Wody polarne stały się znów domeną wielorybników. Nieliczne i mniej istotne odkrycia dokonane w tym okresie to:

• 1874 - George Nares prowadził badania oceanograficzne na wodach antarktycznych.
• 1893 - Carl Larsen dotarł do Ziemi Ludwika Filipa , odkrył też Ziemię Oskara II oraz Ziemię Foyn .

24 stycznia 1895 nastąpił kolejny moment przełomowy. Dotąd Antarktydę oglądano od strony morza. Tego dnia Henryk Bull wylądował na kontynencie na Półwyspie Adare'a na Ziemi Wiktorii . Jeden z uczestników jego wyprawy Carsten Borchgrevink odkrył tam algi, pierwsze ślady życia biologicznego w strefie polarnej.

Przełom wieków XIX i XX to powrót do ściśle naukowych badań kontynentu. Pierwszą tego typu wyprawą była ekspedycja Belgica pod dowództwem Adriena de Gerlache , w której brało udział dwóch polskich uczonych: Antoni Bolesław Dobrowolski i Henryk Arctowski . Prowadziła ona badania na zachodnim wybrzeżu Ziemi Grahama i dokonała pierwszego zimowania na Antarktydzie. Odkryto także Archipelag Palmera .

W 1899 Carsten Borchgrevink dokonał kolejnego zimowania i w 1900 wyprawił się w głąb lądu do szerokości 78°50'S udowadniając w ten sposób możliwość lądowych wypraw.

Po Międzynarodowych Kongresach Geograficznych w Londynie ( 1895 ) i Berlinie zainicjowano międzynarodowe, skoordynowane wysiłki na rzecz badań Antarktydy. W wyniku tej koordynacji w latach 1901 - 1905 w rejon podbiegunowy wyruszyło pięć wypraw ze ściśle określonym programem badawczym:

• 1901 - 1904 - angielska wyprawa Discovery Roberta Scotta prowadziła badania na Morzu Rossa oraz Ziemi Wiktorii i dotarła na saniach aż do 82°17'S.
• 1901 - 1903 - niemiecka wyprawa Gauss pod kierownictwem Ericha von Drygalski odkryła i zbadała Ziemię Wilhelma II we wschodniej Antarktydzie.
• 1901 - 1903 - szwedzka wyprawa Antarctic po wielu przeszkodach odkryła połączenie lądowe pomiędzy Ziemią Grahama a Ziemią Ludwika Filipa oraz poczyniła cenne odkrycia z zakresu glacjologii i paleontologii .
• 1901 - 1905 - szkocka wyprawa Scotia pod kierownictwem Williama Bruce'a badała linię brzegową na Ziemi Coatsów .
• 1901 - 1905 - francuska wyprawa Francaise Jean-Baptiste Charcota odkryła Ziemię Laubeta .

Pięć wielkich wypraw, choć dokonały pewnego dzieła odkrywczego, zostało jednak uznanych za porażkę, ponieważ przy olbrzymim wysiłku organizacyjnym i materialnym wyniki były dość skromne. Nie osiągnięto też zamierzonego celu, a mianowicie dotarcia do bieguna geograficznego i zlokalizowania bieguna magnetycznego. Kolejną serię wypraw w tym celu zainicjował Ernest Shackleton w 1908 - 1909 . Wyprawa jego, nie osiągając bieguna, dotarła do szerokości 88°23'S. W tym samym czasie inna część jego ekspedycji pod kierownictwem Douglasa Mawsona ostatecznie zlokalizowała biegun magnetyczny w punkcie 72°25'S i 154°16'E o 40 km od wyznaczonego teoretycznie przez Carla Friedricha Gaussa .

W latach 1908 - 1910 Jean-Baptiste Charcot zorganizował swą drugą wyprawę, w czasie której badał obszary pomiędzy Ziemią Loubeta a Ziemią Edwarda VII .

W latach 1911 i 1912 wysiłki zdobycia bieguna południowego zostały wreszcie zwieńczone sukcesem. W kierunku bieguna wyruszyły niemal jednocześnie dwie wyprawy. Wyścig wygrał Roald Amundsen docierając tam 16 grudnia 1911 . Robert Scott dotarł tam miesiąc później 18 stycznia 1912 ; niestety zginął w drodze powrotnej z powodu zbyt małych zapasów.

W następnych latach, wyprawa za wyprawą, pojawiają się na morzach otaczających Antarktydę:

• 1911 - ma miejsce japońska ekspedycja na statku Kainan-Maru, kierowana przez porucznika Nobu Shirase . Po kilku nieudanych próbach ekspedycja przebyła Morze Rossa i dotarła do bariery lodowej. Jedna z grup marszem pieszym po Lodowcu Rossa dotarła do szerokości 80°05'S. Inna grupa wylądowała na półwyspie noszącym dziś nazwę Ziemi Edwarda VII i doszła do łańcucha Gór Aleksandry .
• styczeń 1912 - Wilhelm Filchner na statku Deutschland odkrywa Wybrzeże Luitpolda .
• listopad 1912 - Douglas Mawson z pierwszą, tragicznie zakończoną australijską wyprawą do Ziemi Jerzego V . Pierwszy raz do komunikacji użyte jest radio.
• październik 1915 - Ernest Shackleton wyrusza w tragicznie zakończoną wyprawę w poprzek kontynentu. Ponawia swe próby aż do swej tragicznej śmierci w styczniu 1922 , odkrywając w tym czasie wiele nowych obiektów w różnych częściach kontynentu.
• listopad 1928 - George Hubert Wilkins dokonuje pierwszego przelotu nad Antarktydą.
• październik 1929 - połączone brytyjska, nowozelandzka i australijska wyprawy pod kierownictwem Douglasa Mawsona odkrywają Ziemię MacRobertsona .
• 28 listopada 1929 - Richard Byrd dokonuje pierwszego przelotu nad biegunem południowym.
• 1 grudnia 1929 - norweska wyprawa Larsa Christensena ląduje na Wyspie Bouveta i jednocześnie ogłasza akt jej inkorporacji do Norwegii .
• listopad 1935 - Amerykanin Lincoln Ellsworth dokonuje pierwszego przelotu w poprzek kontynentu.

Współczesne badania Antarktydy

Także w grudniu 1947 roku Finn Ronne zorganizował prywatną ekspedycję mającą swoją bazę na Stonnington - badała lodowiec szelfowy Ronne-Filchnera . W 1950 międzynarodowa ekspedycja szwedzko-brytyjsko-norweska badała Ziemię Królowej Maud . Wreszcie w 1957 na wzór dwóch wcześniejszych operacji zorganizowano trzecią, najdalej posuniętą operację Deepfreeze . Po raz kolejny zaplecze logistyczne dostarczyła armia amerykańska, a w ekspedycji wzięły udział setki uczonych z 67 krajów. Ekspedycja trwała 18 miesięcy, a jej wyniki były imponujące.

W grudniu 1959 w ramach Międzynarodowego Roku Geofizycznego w Waszyngtonie podpisano Traktat Antarktyczny (Antarctic Treaty), który zapewniał eksterytorialność wszystkich ziem na południe od równoleżnika 60°S i dostęp do tych terenów dla całej światowej społeczności naukowej.

Od tego czasu powstały i działają do dziś dziesiątki stacji badawczych należących do różnych krajów, między innymi Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego .

Zobacz też

• Stacje polarne na Antarktydzie