Plan Balcerowicza
Plan Balcerowicza – potoczna nazwa pakietu reform gospodarczo-ustrojowych, przygotowanego w ciągu 111 dni, którego realizacja rozpoczęła się w roku 1990. Nazwę tę utworzono od nazwiska głównego autora tych reform, ówczesnego wicepremiera i ministra finansów, Leszka Balcerowicza . Wraz z grupą ekspertów (wśród których byli m.in. prof. Jeffrey Sachs , prof. Stanisław Gomułka , dr Stefan Kawalec i dr Wojciech Misiąg ) we wrześniu 1989 roku stworzył on plan reform, a 6 października jego zarys [1] został przedstawiony publicznie przez Balcerowicza na konferencji prasowej transmitowanej przez TVP . Plan ów miał doprowadzić do stabilizacji makroekonomicznej (przede wszystkim do redukcji inflacji ) oraz umożliwić transformację z gospodarki centralnie sterowanej do rynkowej . Plan był jednym z pierwszych na świecie zrealizowanych programów strukturalnego dostosowania w ramach wyznaczonych przez Konsensus Waszyngtoński [2] .
Spis treści |
[ edytuj ] Geneza
W momencie gdy zaczęto wprowadzać plan Balcerowicza, panowała w Polsce hiperinflacja (roczna stopa inflacji w 1989: +639, 6% która zaczęła narastać od sierpnia 1989 roku), zadłużenie zagraniczne wynosiło 42, 3 mld USD (64, 8% PKB według GUS ), występowały olbrzymie niedobory rynkowe oraz postępująca, nieformalna dolaryzacja obrotu, a całej gospodarce groziła zupełna zapaść.
[ edytuj ] Struktura planu
Na plan składało się 10 ustaw uchwalonych przez Sejm kontraktowy 28 grudnia 1989 r. i podpisanych przez prezydenta Jaruzelskiego 31 grudnia 1989 roku:
- Ustawa o zmianie ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych – usuwała gwarancję istnienia wszystkich przedsiębiorstw państwowych niezależnie od ich wyników finansowych i efektywności produkcji, umożliwiała przeprowadzenie postępowania upadłościowego wobec przedsiębiorstw nierentownych.
- Ustawa o zmianie ustaw Prawo bankowe i o Narodowym Banku Polskim – zakazywała finansowania deficytu budżetowego przez bank centralny , uniemożliwiała nieograniczoną emisję pieniędzy bez pokrycia.
- Ustawa o uporządkowaniu stosunków kredytowych – znosiła preferencje kredytowe przedsiębiorstw państwowych wiążąc stopę oprocentowania ze stopą inflacji, zmieniała warunki zawartych wcześniej umów kredytowych o stałym oprocentowaniu.
- Ustawa o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń w 1990 r. – wykorzystywała wprowadzony już pięć lat wcześniej popiwek jako drastyczne narzędzie ograniczania wzrostu nominalnych płac w przedsiębiorstwach w stosunku do rzeczywistego wzrostu cen.
- Ustawa o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania – ujednolicała zasady płacenia podatków we wszystkich sektorach gospodarczych.
- Ustawa o zmianie ustawy o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne oraz ustawy o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych – nakładała na zagraniczne przedsiębiorstwa zobowiązanie do odsprzedania państwu dewiz po ustalonym przez bank centralny kursie, zwalniała przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym z płacenia popiwku, zapowiadała możliwość wywozu zysków za granicę.
- Ustawa o zmianie ustawy – Prawo dewizowe – wprowadzała wymienialność wewnętrzną złotego, likwidowała państwowy monopol w handlu zagranicznym i zobowiązywała przedsiębiorstwa do odsprzedawania zarobionych dewiz państwu.
- Prawo celne – ujednolicała zasady clenia importowanych towarów dla wszystkich podmiotów gospodarczych .
- Ustawa o zatrudnieniu – zmieniała reguły funkcjonowania biur pośrednictwa pracy.
- Ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw – zapewniała ochronę zwalnianych z pracy (zwłaszcza w przypadku zwolnień grupowych), gwarantowała odprawę finansową i wprowadzała okresowe zasiłki dla bezrobotnych .
[ edytuj ] Efekty planu
Skutkiem powyższych ustaw było znaczne obniżenie inflacji i deficytu budżetowego (w 1990 nadwyżka), likwidacja niedoborów rynkowych i centralnego rozdzielnictwa materiałów, uzyskanie zgody wierzycieli na redukcję zadłużenia zagranicznego , znaczący przyrost rezerw dewizowych , największy wzrost gospodarczy w krajach byłego bloku wschodniego, niwelacja zacofania technologicznego gospodarki (przede wszystkim w dziedzinie telekomunikacji i informatyki), znaczna poprawa stanu środowiska naturalnego, ograniczenie energochłonności gospodarki oraz utworzenie w ciągu 2 lat 600 tysięcy przedsiębiorstw prywatnych, w których znalazło miejsce pracy 1, 5 mln osób.
Mimo to, na skutek bankructw i likwidacji wielu przedsiębiorstw państwowych oraz redukcji zatrudnienia w tych które przetrwały, stopa bezrobocia po transformacji ustrojowej osiągnęła poziom rzędu 16, 4% w 1993 r. Z drugiej strony, wielu ekonomistów podkreślało, że plan Balcerowicza ujawnił tylko rzeczywisty poziom bezrobocia, które wcześniej występowało w formie ukrytej .
Plan Balcerowicza jest najczęściej krytykowany za to, że przyczynił się do znacznego spadku stopy życiowej licznych grup ludności, zwłaszcza pracowników niedochodowych przedsiębiorstw państwowych oraz pracowników PGR -ów, tworząc obszary biedy i strukturalnego bezrobocia, które w wielu miejscach trwa do dzisiaj. Niektórzy ekonomiści zarzucali też planowi Balcerowicza zbyt słabą ochronę rynku wewnętrznego w czasie transformacji oraz dopuszczenie do wieloletniej zapaści całych gałęzi gospodarki na skutek braku państwowej polityki wpływania na jej strukturę.
Do najczęściej krytykowanych elementów towarzyszących wprowadzeniu planu należą:
- Ustawa o uporządkowaniu stosunków kredytowych (z grudnia 1989), dzięki której z rynku miał być ściągnięty " nawis inflacyjny ". Uchylono postanowienia umów kredytowych dotyczących przywilejów i preferencji w zakresie dostępu do kredytów i ich oprocentowania poniżej inflacji. Wprowadzało "zmienne" progi oprocentowania zamiast umownych (w już zawartych umowach kredytowych) – w rezultacie, w warunkach istniejącej hiperinflacji , banki z dnia na dzień mnożyły swoje wierzytelności wobec kredytobiorców.
- Utrzymanie przez okres kilkunastu miesięcy (styczeń 1990 – maj 1991) stałego kursu dolara (9500 zł za dolara) – tak zwana kotwica antyinflacyjna. Skutkiem ubocznym był spadek siły nabywczej oszczędności i zadłużenia w dolarach oraz możliwość zysku inwestorów zagranicznych z wysokiego oprocentowania oszczędności w złotych (ograniczona prawem dewizowym oraz płynnością walutową gospodarki).
Finlandia została umieszczona w tabelach jako punkt odniesienia. Jest to kraj, którego gospodarka była ukierunkowana na handel z ZSRR , ale jednocześnie nie wymagała kosztownej transformacji systemowej . Na tym przykładzie można oszacować wpływ szoku zewnętrznego, jakim było załamanie gospodarki ZSRR.
Dynamika PKB wybranych krajów, obliczonego według parytetu siły nabywczej – "Groningen Growth and Development Centre":
| Rok | Polska | Węgry | Czechy | Rosja | Ukraina | Białoruś | Finlandia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1990 | -9, 68% | -6, 67% | -1, 20% | -3, 00% | -3, 60% | -1, 90% | +0, 01% |
| 1991 | -7, 02% | -11, 90% | -11, 61% | -5, 00% | -8, 70% | -1, 40% | -6, 39% |
| 1992 | +2, 51% | -3, 06% | -0, 51% | -14, 50% | -9, 90% | -9, 60% | -3, 81% |
| 1993 | +3, 74% | -0, 58% | +0, 06% | -8, 70% | -14, 20% | -7, 60% | -1, 24% |
| 1994 | +5, 29% | +2, 95% | +2, 22% | -12, 70% | -22, 90% | -11, 70% | +3, 94% |
| 1995 | +6, 95% | +1, 49% | +5, 94% | -4, 10% | -12, 20% | -10, 40% | +3, 45% |
| 1996 | +6, 00% | +1, 32% | +4, 16% | -3, 60% | -10, 00% | +2, 80% | +3, 79% |
| 1990–96 | +6, 61% | -16, 11% | -1, 94% | -41, 94% | -58, 55% | -34, 29% | -0, 75% |
Dynamika liczby zatrudnionych w wybranych krajach – "Groningen Growth and Development Centre" :
| Okres | Polska | Węgry | Czechy | Rosja | Ukraina | Białoruś | Finlandia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1990–96 | -15, 3% | -26, 2% | -10, 2% | -12, 3% | - 8, 4% | -16, 1% | -16, 4% |
Stopa bezrobocia w wybranych krajach:
| Rok | Polska | Węgry | Czechy | Słowacja | Bułgaria | Finlandia |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1991 | 12, 2% | 6, 1% | 3, 8% | 9, 6% | 8, 5% | 6, 6% |
| 1992 | 14, 3% | 11, 8% | 2, 6% | 10, 6% | 14, 3% | 11, 7% |
| 1993 | 16, 4% | 12, 9% | 3, 2% | 13, 9% | 15, 7% | 16, 3% |
| 1994 | 16, 0% | 10, 9% | 3, 2% | 14, 5% | 13, 4% | 16, 6% |
| 1995 | 14, 9% | 10, 9% | 3, 1% | 14, 8% | 14, 1% | 15, 4% |
Inflacja na koniec roku w wybranych krajach:
| Rok | Polska | Czechy | Słowacja | Węgry | Bułgaria | Rumunia |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1989 | 640, 0% | 1, 5% | 1, 5% | 18, 9% | 10, 0% | 0, 6% |
| 1990 | 249, 0% | 18, 4% | 18, 4% | 33, 4% | 72, 5% | 37, 6% |
| 1991 | 60, 4% | 52, 0% | 58, 3% | 32, 2% | 339, 0% | 222, 8% |
| 1992 | 44, 3% | 12, 7% | 9, 2% | 21, 6% | 79, 0% | 199, 2% |
| 1993 | 37, 6% | 18, 2% | 24, 8% | 21, 1% | 64, 0% | 295, 5% |
W ogłoszonych na początku stycznia 1990 roku wynikach sondażu, poparcie dla planu Balcerowicza wynosiło ok. 50%, przy prawie 15% głosów przeciw. Później z miesiąca na miesiąc poparcie systematycznie malało. Jednak po najboleśniejszym okresie przemian gospodarczo-ustrojowych (lata 1990–1993) i odejściu z rządu Leszka Balcerowicza, publiczna ocena jego planu ulegała okresowym wzrostom i spadkom, które są dość ściśle związane z okresowym pogorszeniem lub poprawą koniunktury w Polsce.
[ edytuj ] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Program gospodarczy. Główne założenia i kierunki. Założenia zaakceptowane przez Radę Ministrów 9 października 1989, opublikowane w Rzeczpospolitej
- ↑ Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, ss. 140, 191
[ edytuj ] Bibliografia
- Leszek Balcerowicz: Socjalizm. Kapitalizm. Transformacja. Szkice z przełomu epok. PWN, Warszawa 1997
- Program gospodarczy. Główne założenia i kierunki. Założenia zaakceptowane przez Radę Ministrów 9 października 1989, opublikowane w Rzeczpospolitej
- Półroczne wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w latach 1989–2010. GUS
- Próba oceny efektów Planu Balcerowicz.
- Baza danych ekonomicznych GGDC ( ang. )
- Piotr Szumlewicz: Nieudane rewolucje Balcerowicza.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Walka na noże w amerykańskiej kampanii prezydenckiej | ||
Zaostrza się kampania prezydencka w USA, pełna wzajemnych oskarżeń i ataków personalnych. Prezydent Barack Obama określa swego republikańskiego oponenta Mitta Romney'a mianem bezlitosnego kapitalisty, Romney natomiast oskarża go o powiększenie długu publicznego.
|
||
| Największe organizacje lekarzy powołały sztab kryzysowy | ||
Najważniejsze organizacje lekarskie w Polsce powołały sztab kryzysowy. Wezwał on medyków i świadczeniodawców do niepodpisywania umów z NFZ na wystawianie recept refundowanych.
|
||
| Nowy wiersz Grassa, tym razem na temat Grecji | ||
W niecałe dwa miesiące po opublikowaniu krytykującego Izrael wiersza niemiecki laureat literackiej nagrody Nobla Guenter Grass ponownie wdał się w poetycką polemikę na aktualny polityczny temat - tym razem postępowania UE wobec pogrążonej w kryzysie Grecji.
|
||
| Odwrócenie trendów? PO już nie traci | ||
Platforma Obywatelska zyskuje na poparciu, PiS traci. Różnica między tymi partiami wynosi 10 procent - takie są wyniki najnowszego sondażu telefonicznego TNS Polska dla programu Forum w Telewizji Polskiej.
|
||
| Kombatanci upokorzeni na granicy? PiS interweniuje | ||
Klub Parlamentarny PiS domaga się od premiera reakcji na potraktowanie kombatantów na granicy polsko-białoruskiej. Weterani, którzy jechali do Polski na zjazd łagierników-żołnierzy AK, zostali - według PiS - upokorzeni przez polską Straż Graniczną.
|
