Polska Organizacja Wojskowa

Józef Piłsudski z Komendą Naczelną POW w 1917 roku

Rozbrajanie żołnierzy niemieckich w Warszawie 10 listopada 1918

Polska Organizacja Wojskowa, POW – tajna organizacja wojskowa powstała w sierpniu 1914 w Warszawie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego w wyniku połączenia działających w Królestwie Polskim konspiracyjnych grup Polskich Drużyn Strzeleckich i Związku Walki Czynnej w celu walki z rosyjskim zaborcą. Początkowo bezimienna, od października 1914 zaczęła używać nazwy POW.

Dowództwo

Komendanci główni:

• do lipca 1917 Józef Piłsudski
• od 1917 Edward Śmigły-Rydz

Komendanci organizacji:

• od sierpnia 1914 – Karol Rybasiewicz ,
• od 13 października 1914 – ppor. Tadeusz Żuliński ,
• od sierpnia 1915 – mjr Michał Żymierski ,
• od października 1915 – mjr Tadeusz Kasprzycki .

Przez cały okres swego istnienia organizacja uznawała polityczne i wojskowe zwierzchnictwo Józefa Piłsudskiego, który był komendantem głównym POW. Po kryzysie przysięgowym i aresztowaniu Piłsudskiego, jesienią 1917 komendantem głównym POW został najstarszy stopniem spośród pozostałych na wolności oficerów I Brygady, płk Edward Śmigły-Rydz ; do grudnia 1917 utworzono Komendę Główną. Linię polityczną obozu piłsudczykowskiego ustalać zaś miał powstały latem 1917 ściśle zakonspirowany Konwent Organizacji A . Na czele prac politycznych Konwentu stał Jędrzej Moraczewski , na czele prac wojskowych – płk E. Śmigły-Rydz.

Działalność

Na początku POW działała tylko w Królestwie Polskim , później rozszerzyła działalność na Ukrainę i Rosję , zaś po lipcowym kryzysie przysięgowym i internowaniu Piłsudskiego przez Niemców od lata 1917 także na Galicję. W lutym 1918 organizacja powstała również w Wielkopolsce. Patronował jej Centralny Komitet Narodowy oraz (do lata 1917) władze austro-węgierskie, które liczyły na wykorzystanie jej w celach wywiadowczych i dywersyjnych, a później do rozbudowy Legionów. W czerwcu 1915 organizacja liczyła około 1000 członków podzielonych na 4 okręgi: Warszawa, Lublin, Radom, Siedlce; działalność konspiracyjną rozpoczęto także w Wilnie, Moskwie i Petersburgu. Prowadziła szkolenie wojskowe młodzieży oraz działalność wywiadowczo-dywersyjną na tyłach wojsk rosyjskich – dokonała kilku akcji zbrojnych. Po zajęciu Królestwa przez państwa centralne, większość członków POW wstąpiła do Legionów Polskich a organizacja działała półlegalnie. Jednakże, jeszcze w 1915, Piłsudski wstrzymał wstępowanie członków POW do Legionów, postanawiając rozbudować organizację. Miała ona służyć Piłsudskiemu jako karta przetargowa w rokowaniach z państwami centralnymi w sprawie powołania armii i rządu polskiego. W lipcu 1916 zgodnie z danymi Komendy Naczelnej POW liczyła 5075 osób. Po ogłoszeniu Aktu 5 listopada (1916) POW uznała w styczniu 1917 zwierzchnictwo Tymczasowej Rady Stanu , w skład której wszedł J. Piłsudski. Organizacja liczyła wówczas 11292 członków: 36 oficerów, 46 podchorążych, 440 podoficerów, 10770 szeregowych. 29 kwietnia 1917 w Zielonej pod Wawrem Stefan Pomarański przeprowadził duże ćwiczenia POW. Uczestniczył w nich między innymi Józef Piłsudski , Tadeusz Kasprzycki , Janusz Jędrzejewicz , Wacław Jędrzejewicz , Henryk Krok-Paszkowski i Janusz Gąsiorowski oraz inni członkowie Komendy Naczelnej.

Tablica poświęcona żołnierzom POW w Janowie Podlaskim .

Po kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 gros osób z kierownictwa POW zostało aresztowane i internowane do obozów w Szczypiornie i Głodówce , a reszta przeszła do konspiracji. Akcje represyjne szerzej objęły jednak okupację niemiecką niż austro-węgierską oraz spowodowały rozbicie kilku okręgów i przejściowe zmniejszenie stanu liczebnego organizacji do około 6 tysięcy konspiratorów. Struktura organizacji w Królestwie opierała się przede wszystkim na organizacjach lokalnych, usytuowanych głównie w małych miasteczkach i na wsi. Nad organizacjami lokalnymi władzę sprawowały Komendy Obwodowe, usytuowane w miastach powiatowych, a nad tymi z kolei Komendy Okręgowe, mające swoje siedziby w byłych miastach gubernialnych. Najwyższym szczeblem terenowym były Komendy Naczelne, dla Królestwa odpowiednio: nr 1 w Warszawie (dla okupacji niemieckiej) i powołana 8 października 1918 nr 4 w Lublinie (dla okupacji austro-węgierskiej). Działalnością konspiracyjną w Galicji kierowała powołana jesienią 1917 Komenda Naczelna nr 2 w Krakowie. Działalnością w cesarstwie rosyjskim (w Rosji i na Ukrainie) kierowała powołana wiosną 1918 Komenda Naczelna nr 3 w Kijowie.

Prowadzono szkolenie wojskowe członków w szkołach rekruckich, szkołach żołnierskich, trzymiesięcznych szkołach podoficerskich i szkołach podchorążych, a w Warszawie istniała szkoła oficerska POW.

Istniała organizacja POW w Moskwie, nawet po przewrocie bolszewickim i aż do listopada/grudnia 1918. W obliczu wielkich trudności Komendantem Placu w Moskwie przez cały ten czas był dr Bronisław Nakoniecznikow-Klukowski (po odzyskaniu niepodległości, w II RP, wojewoda stanisławowski, lwowski i warszawski, minister rolnictwa i wiceminister spraw wewnętrznych).

W Kijowie na początku okupacji niemieckiej po Traktacie brzeskim Komendantem Placu był 22-letni Leopold Lis-Kula . Zastąpił go Stefan Bieniecki , (w II R.P. wicewojewoda poleski). Łączność i kierunek takim placówkom nadawały tajne misje POW i pojedynczy kurierzy. Na przykład Kijów w 1918 odwiedziła misja złożona z następujących członków: dr Bolesław Wieniawa-Długoszowski , Andrzej Strug i Tadeusz Schaetzel . Z jej inspiracji utworzono kierowaną przez Lisa-Kulę Komendę Naczelną nr 3 w Kijowie. Moskwę tylko sporadycznie odwiedzał pojedynczy tajny kurier.

Jesienią 1918 Komendy Naczelne nr 1 i 4 liczyły ogółem kilkanaście tysięcy członków, zaś nr 2 i 3 po kilka tysięcy. Najsłabsza była POW w zaborze pruskim, gdzie w październiku 1918 skupiała około 100 osób. Szacuje się, że przez POW przewinęło się około 30 tys. ludzi. Miało to duże znaczenie dla tworzącego się w 1918 państwa polskiego, szeregi wyszkolonych wojskowo członków POW stanowiły bowiem w dużej mierze o sile tworzonego Wojska Polskiego.

Struktura organizacyjna

Pod koniec października 1918 struktura organizacyjna POW przedstawiała się następująco:

• Komenda Główna z siedzibą w Krakowie komendant główny płk E. Rydz-Śmigły oraz szef sztabu mjr Julian Stachiewicz .
• Komenda Naczelna nr 1 w Warszawie (komendant Adam Koc ), której podlegały okręgi: I Warszawa (prowincja), Ia Warszawa (miasto), II Łódź, III Siedlce (od 1915 IX a od 1918 ponownie III; komendanci: kpt. Henryk Krok-Paszkowski, por. Stanisław Hempel, ppor. Artur Maruszewski ps. "Jan Sosnowski", por. Karol Wędołowski, Stefan Pióro ps. "Sęp", kpt. Władysław Horyd ps. "Przerwic"), IV Łomża, V Pułtusk, VI Płock, VII Włocławek, VIII Kalisz, IX Częstochowa, X Podlasie. W stadium organizacji znajdował się samodzielny okręg wileński.
• Komenda Naczelna nr 2 w Krakowie (mjr Władysław Bończa-Uzdowski ), której podlegały okręgi: Kraków, Lwów, Podkarpacie.
• Komenda Naczelna nr 3 w Kijowie ( Leopold Lis-Kula ), której podlegały komendy okręgowe: w Kijowie (Okręg "A"), Odessie ("B"), Płoskirowie ("C"), Żytomierzu ("D"), Winnicy ("E"), Równem ("F"), Mińsku ("G"), Moskwie ("L"), Charkowie ("M"). Struktura w KN nr 3 miała charakter wyspowy – koncentrowała się wyłącznie w skupiskach ludności polskiej.
• Komenda Naczelna nr 4 w Lublinie (mjr Stanisław Burhardt-Bukacki ), której podlegały okręgi: V piotrkowski, Vb będziński, VI kielecki, VIa miechowski, VII radomski, VIII lubelski, VIIIa zamojski.

Istniał Centralny Oddział Lotny oraz oddziały lotne we wszystkich Komendach Naczelnych i wszystkich okręgach działających na ziemiach polskich – pełniły one funkcję oddziałów dywersyjnych.

Okręgi dzieliły się na obwody i podobwody. Oddziały zorganizowano w nich w sekcje, plutony i kompanie. Istotną rolę w konspiracji odgrywały kobiety – działało ponad 20 oddziałów żeńskich POW zrzeszających ponad 1000 członkiń – zajmowały się one wywiadem, działalnością kurierską, prowadzeniem prac biurowych w sztabach oraz kierowały produkcją fałszywych dokumentów w Biurach Paszportowych. Działała także służba bezpieczeństwa, żandarmeria i sądy POW. Organem prasowym POW był od 1916 tygodnik Rząd i wojsko.

Działania na przełomie października i listopada 1918 r.

• 12 października – pod Bąkowcem koło Radomia w wyniku akcji ekspropriacyjnej na pociąg dokonanej siłami Oddziałów Lotnych KN 1 i KN 4 oraz okręgu Radom zdobyto sumę 1800000 koron.
• 16 października – likwidacja konfidentów i żandarmów - tzw. krwawa środa,
• przejmowanie władzy w Galicji i rozbrajanie wojsk okupacyjnych w Królestwie Polskim, m.in.
  • od 1 listopada - udział w walkach o Lwów ,
  • 2 listopada - rozbrojenie austro-węgierskiego garnizonu w Chełmie i opanowanie dużego magazynu broni w chełmskiej katedrze,
• 7 listopada - zajęcie kontrolowanego przez Radę Regencyjną Lublina na rzecz Tymczasowego Rządu Ludowy Republiki Polskiej .

11 listopada 1918 r. Komendant Główny POW wydał ostatni rozkaz – rozwiązał organizację, a pozostałe jeszcze w konspiracji ogniwa podporządkował Sztabowi Głównemu WP.

Członkowie POW brali także udział w powstaniu wielkopolskim i w powstaniach śląskich.

W Związku Radzieckim Polacy związani z POW byli prześladowani. W latach 30. XX tysiące zostało rozstrzelanych (tzw. "sprawa POW").

Zobacz też

• Odznaka pamiątkowa Polskiej Organizacji Wojskowej
• Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska
• Zamach stanu na Litwie (1919)
• Operacja polska NKWD i rozkaz NKWD Nr 00485