Pomnik przyrody
.jpg&filetimestamp=20100225125101)
Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych [2] [3] .
W ramach World Commission on Protected Areas pomniki przyrody (natural monument) są klasyfikowane w kategorii III:
| „ |
Category III protected areas are set aside to protect a specific natural monument, which can be a landform, sea mount, submarine cavern, geological feature such as a cave or even a living feature such as an ancient grove. They are generally quite small protected areas and often have high visitor value. |
” |
| — IUCN [4] | ||
Według Europejskiej Agencji Środowiska pomnik przyrody to:
| „ |
A natural/cultural feature which is of outstanding or unique value because of its inherent rarity, representative of aesthetic qualities or cultural significance. Guidance for selection of a natural monument is: a) The area should contain one or more features of outstanding significance (appropriate natural features include spectacular waterfalls, caves, craters, fossil beds, sand dunes and marine features, along with unique or representative fauna and flora; associated cultural features might include cave dwellings, cliff-top forts, archaeological sites, or natural sites which have heritage significance to indigenous peoples).; b) The area should be large enough to protect the integrity of the feature and its immediately related surroundings. |
” |
| — Environmental Terminology and Discovery Service (ETDS); EEA | ||
Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku , co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody .
W Panu Tadueszu Adam Mickiewicz zachwycał się polską przyrodą i trwaniem wielkich drzew na przestrzeni czasu [5] .
Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz . Pod postacią pomnika przyrody proponował wtedy objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt [6] .
Po I Wojnie Światowej , jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury [7] oraz rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych [8] .
Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych była ustawa o ochronie przyrody z 1934 [9] , 1949 [10] , 1991 [11] i 2004 [12] roku.
W brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:
| „ |
Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie. |
” |
Do pomników przyrody ożywionej należą: pojedyncze krzewy , drzewa i grupy drzew odznaczające się sędziwym wiekiem, wielkością, niezwykłymi kształtami lub innymi cechami, a także zabytkowe aleje drzew. Natomiast do pomników przyrody nieożywionej należą: największe głazy narzutowe , tzw. eratyki oraz interesujące formy powierzchni ziemi np. – źródła , wodospady , jary , skałki, wywierzyska , przełomy rzeczne , jaskinie , odkrywki itp.
Spis treści |
[ edytuj ] Statystyki
Według danych z 31 grudnia 2010 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła [13] :
| rok | 1990 | 1995 | 2000 | 2005 | 2008 | 2009 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ogółem | 18876 | 26423 | 33094 | 34989 | 35833 | 35420 | 36293 |
| według województw | |||||||
| Dolnośląskie | 2625 | ||||||
| Kujawsko--pomorskie | 2622 | ||||||
| Lubelskie | 1532 | ||||||
| Lubuskie | 1236 | ||||||
| Łódzkie | 3612 | ||||||
| Małopolskie | 2187 | ||||||
| Mazowieckie | 4275 | ||||||
| Opolskie | 641 | ||||||
| Podkarpackie | 1375 | ||||||
| Podlaskie | 2058 | ||||||
| Pomorskie | 2784 | ||||||
| Śląskie | 1518 | ||||||
| Świętokrzyskie | 713 | ||||||
| Warmińskomazurskie | 2576 | ||||||
| Wielkopolskie | 3809 | ||||||
| Zachodniopomorskie | 2730 | ||||||
| według charakteru pomnika | |||||||
| Pojedyncze drzewa | 30059 | ||||||
| Grupy drzew | 3658 | ||||||
| Aleje | 699 | ||||||
| Głazy | 1034 | ||||||
| Skałki, groty, jaskinie i inne | 303 [adnotacje 1] | ||||||
| Pozostałe | 540 | ||||||
- Adnotacje
- ↑ Bez grot i innych
Obecnie pomniki przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta, wcześniej robił to wojewoda danego województwa.
[ edytuj ] Kryteria
Aby uznać drzewo za pomnik przyrody jego obwód w pierśnicy powinien być większy niż szacunkowe wartości minimalne dla danego gatunku. Poniżej podane są orientacyjne wartości dla drzew rosnących poza lasami według P. Rucińskiego [14] :
- bez czarny – 100 cm
- bez koralowy – 100 cm
- bluszcz – wszystkie kwitnące
- brzoza brodawkowata – 200 cm
- brzoza omszona – 200 cm
- buk zwyczajny – 300 cm
- choina – 200 cm
- cyprysy – 100 cm
- czeremcha zwyczajna – 94 cm
- czereśnia – 100 cm
- dąb bezszypułkowy – 300 cm
- dąb czerwony – 300 cm
- dereń – wszystkie drzewiaste
- dąb szypułkowy – 300 cm
- głóg – 100 cm
- grab – 200 cm
- grusza – 200 cm
- iglicznia – 275 cm
- jabłoń – 200 cm
- jałowiec – 75 cm
- jarząb pospolity – 100 cm
- jarząb szwedzki – 100 cm
- jedlica , daglezja – 280 cm
- jesion – 250 cm
- jodła – 250 cm
- kasztanowiec – 300 cm
- klon jawor – 225 cm
- klon polny – 225 cm
- klon zwyczajny – 225 cm
- klony inne – 220 cm
- kruszyna – 40 cm
- leszczyna pospolita – 100 cm
- leszczyna turecka – 250 cm
- lipy – 300 cm
- magnolia – 150 cm
- miłorząb – 150 cm
- modrzew – 250 cm
- olsza czarna – 225 cm
- olsza szara – 225 cm
- orzech włoski – 200 cm
- sofora japońska (perełkowiec, szupin) – 250 cm
- platan – 300 cm
- robinia akacjowa – 300 cm
- rokitnik – 60 cm
- sosna Banksa – 275 cm
- sosna czarna – 275 cm
- sosna limba – 150 cm
- sosna zwyczajna – 310 cm
- sosna wejmutka – 275 cm
- szakłak pospolity – 100 cm/wszystkie drzewiaste
- świerk – 275 cm
- topola biała – 400 cm
- topola czarna i podobne – 400 cm
- trzmielina – 50 cm
- tulipanowiec – 150 cm
- wierzba biała – 300 cm
- wierzba krucha – 300 cm
- wierzba iwa – 300 cm
- wierzba pięciopręcikowa – 300 cm
- wiąz górski – 225 cm
- wiąz szypułkowy – 225 cm
- wiąz polny – 225 cm
- żywotniki – 100 cm
[ edytuj ] Wybrane pomnikowe dęby w Polsce
- Dąb Bartek Przemysła, ok. 500 lat, rosnący przy murze przyklasztornym w wielkopolskiej miejscowości Owińska
- Dąb Bartek koło Zagnańska
- Dąb Bażyńskiego w Kadynach
- Dąb Beczka w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Bogusława X w Puszczy Wkrzańskiej koło Leśna Górnego
- Dąb Bolko w Hniszowie
- Dąb Bolesław w Lesie Kołobrzeskim – najstarszy dąb w Polsce (według szacunku z roku 2000: 805 lat)
- Dąb Car w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Chrobry opodal wsi Piotrowice – do niedawna uznawany za najstarszy dąb w Polsce
- Dąb Dzierżona we Wrocławiu
- Dąb Jagiełły w Białowieskim Parku Narodowym
- Dąb Józef w Brzynie (woj. pomorskie – gmina Krokowa)
- Dąb Kongresowy w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Krzyż Południa w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Wielki Mamamuszi w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Mieszko na Ursynowie (dzielnica Warszawy )
- Dąb Mnich w Mnichowie ( województwo świętokrzyskie )
- Dąb Napoleon w powiecie zielonogórskim
- Dąb Król Nieznanowa w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Imperator Północy w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Imperator Południa w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Piotrowy w Toporowie (województwo lubuskie)
- Dęby rogalińskie w Rogalińskim Parku Krajobrazowym
- Dąb Poganin w Węglówce ( województwo podkarpackie )
- Dąb Stefan , Dąb Żeromskiego
- Dąb Władek z Zagrzęby w Karczmiskach
- Dąb Wolności w Głownie
- Dąb im. Władysława Szafera w Potulicach
[ edytuj ] Inne pomniki przyrody w Polsce (wybór)
- Jesion wyniosły w Rybniku
- lipa na rynku w Brdowie (posadzona 3 maja 1919 r., pomnik przyrody od 1991 r.)
- pomnikowe drzewa w Ogrodzie Zoobotanicznym w Toruniu :
- platan klonolistny ( pierśnica – 422 cm, wysokość – 25 m)
- sosna czarna (pierśnica – 234 cm, wysokość – 17 m)
- dąb szypułkowy (pierśnica – 324 cm, wysokość 27, 5 m).
- Cis Henrykowski – najstarsze drzewo w Polsce, wiek szacowany na 1200-1300 lat
- głaz narzutowy Trygław – największy w Polsce, odwód 50 m
[ edytuj ] Zobacz też
- ochrona przyrody w Polsce
- park krajobrazowy , ogród botaniczny , Ogród Botaniczny we Wrocławiu , ogród zoologiczny , park safari , rezerwat przyrody , park narodowy , użytek ekologiczny
- Pomniki przyrody na terenie Krakowa
- Pomniki przyrody w Bydgoszczy
- Pomniki przyrody w Warszawie
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Kaja Renata. Bydgoskie pomniki przyrody. Instytut Wydawniczy „Świadectwo”. Bydgoszcz 1995. ISBN 83-85860-32-0 .
- ↑ pomnik przyrody w encyklopedii PWN . PWN. [dostęp 2012-03-19].
- ↑ Biologia: słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 265. ISBN 83-87977-73-X .
- ↑ Category III - Natural Monument or Feature . IUCN. [dostęp 2012-03-19].
- ↑ Mickiewicz A. Pan Tadeusz, księga IV, wersy 23-68.
- ↑ Joanna Pietrzak: Możliwości wykorzystania obiektów ochrony pomnikowej w edukacji przyrodniczej. . [dostęp 2012-03-20].
- ↑ dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury .
- ↑ Dz. U. z 1928 r. Nr 29, poz. 265
- ↑ Dz. U. z 1934 r. Nr 31, poz. 274
- ↑ Dz. U. z 1949 r. Nr 25, poz. 180
- ↑ Dz. U. z 1991 r. Nr 114, poz. 492
- ↑ Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880
- ↑ GUS. Ochrona środowiska 2011 . . ISSN 0867-3217 .
- ↑ http://www.kp.org.pl/pdf/poradniki/drzewa_pomnikowe.htm tabela 5.
[ edytuj ] Linki zewnętrzne
| Walka na noże w amerykańskiej kampanii prezydenckiej | ||
Zaostrza się kampania prezydencka w USA, pełna wzajemnych oskarżeń i ataków personalnych. Prezydent Barack Obama określa swego republikańskiego oponenta Mitta Romney'a mianem bezlitosnego kapitalisty, Romney natomiast oskarża go o powiększenie długu publicznego.
|
||
| Największe organizacje lekarzy powołały sztab kryzysowy | ||
Najważniejsze organizacje lekarskie w Polsce powołały sztab kryzysowy. Wezwał on medyków i świadczeniodawców do niepodpisywania umów z NFZ na wystawianie recept refundowanych.
|
||
| Nowy wiersz Grassa, tym razem na temat Grecji | ||
W niecałe dwa miesiące po opublikowaniu krytykującego Izrael wiersza niemiecki laureat literackiej nagrody Nobla Guenter Grass ponownie wdał się w poetycką polemikę na aktualny polityczny temat - tym razem postępowania UE wobec pogrążonej w kryzysie Grecji.
|
||
| Odwrócenie trendów? PO już nie traci | ||
Platforma Obywatelska zyskuje na poparciu, PiS traci. Różnica między tymi partiami wynosi 10 procent - takie są wyniki najnowszego sondażu telefonicznego TNS Polska dla programu Forum w Telewizji Polskiej.
|
||
| Kombatanci upokorzeni na granicy? PiS interweniuje | ||
Klub Parlamentarny PiS domaga się od premiera reakcji na potraktowanie kombatantów na granicy polsko-białoruskiej. Weterani, którzy jechali do Polski na zjazd łagierników-żołnierzy AK, zostali - według PiS - upokorzeni przez polską Straż Graniczną.
|
