Pomorze

Herb Pomorza Zachodniego z XV-XVII wieku

Pomorze – kraina historyczna na terenie Polski i Niemiec , u ujścia Reknicy , Odry i Wisły do Morza Bałtyckiego . Nazwa regionu ( kasz. / pom. Pòmòrskô, Pòmòrzé, łac. Pomerania, niem. / szw. Pommern) wywodzi się od geograficznego położenia regionu , "kraina leżąca nad morzem czyli blisko morza" lub "ziemia «sięgająca» aż po morze".

Toponimia

Pomorska wymowa tej nazwy brzmiała Pue-muerze. W źródłach niemieckich i w ogóle zachodnich zapisywano tę nazwę w postaci Pomerania, Pommern. W źródłach środkowopolskich jako Pomorania, Pomorani. Nazwa Pomorze we wszystkich językach wywodzi się od języka starosłowiańskiego, łącząc dwa wyrazy po i morze co oznacza literalnie ziemię sięgającą po morze Wtórne nazwy jak średniowieczna łacińska Pomerania oraz niemiecka "Pommern" bezpośrednio wywodzi się od nazwy słowiańskiej.

Nazwa Pomorze po raz pierwszy została użyta w dokumencie z 1046 tzw. Rocznikach z Nieder Altaich, w odniesieniu do jednego z książąt pomorskich Siemomysła pomorskiego - Zemuzil dux Bomeranorum (pol.Siemomysł książę Pomorzan). Nazwę Pomorze odnotowują także kroniki średniowieczne Adama z Bremy ok. roku 1070 oraz Kronika polska spisana przez Galla Anonima około 1113.

Geografia

Pomorze obejmuje znaczny obszar w północnej części Rzeczypospolitej i Niemiec. Obejmuje Pomorze Przednie , Rugię , Pobrzeże Szczecińskie , Pobrzeże Koszalińskie , Pobrzeże Gdańskie , Kaszuby , Pojezierze Pomorskie , Ziemię chełmińską i Krajnę . Granice regionu opierają się na Reknicy (na zachodzie) i na linii Warty , Noteci , Wisły i Drwęcy na południu i południowym wschodzie.

Większa część Pomorza znajduje się w granicach Polski, w obrębie województw: zachodniopomorskiego , pomorskiego i kujawsko-pomorskiego . Niewielkie fragmenty regionu znajdują się w województwach: wielkopolskim i lubuskim . Po stronie niemieckiej znajduje się Pomorze Przednie . Jego terytorium prawie w całości znajduje się w obrębie kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie , jedynie tereny nadodrzańskie z miastami Schwedt/Oder i Gartz wchodzą w skład kraju związkowego Brandenburgia . Podział ten ukształtował się w wyniku trzech konferencji pokojowych ( Teheran , Jałta , Poczdam ), kończących II wojnę światową .

Na Pomorzu dominuje krajobraz morenowy , a więc występują tu liczne naturalne jeziora . Całe Pomorze leży w zlewisku Morza Bałtyckiego . Charakterystyczną cechą regionu są krótkie, uchodzące bezpośrednio do morza rzeki, jak Parsęta , Rega , Słupia , Łeba czy Piana , oraz duże, płytkie jeziora przybrzeżne, jak Łebsko i Gardno . Na rzekach, głównie na Słupi, znajdują się zbiorniki retencyjne. Największe z nich to Konradowo i Głębokie . Do celów energetycznych wykorzystano również jeziora naturalne: Kwiecko koło Żydowa oraz Żarnowieckie . Woda z tych zbiorników zasila elektrownie szczytowo-pompowe.

Największe miasta Pomorza to: Gdańsk , Szczecin , Gdynia , Toruń , Koszalin , Słupsk , Grudziądz , Chojnice , Tczew , Stargard , Szczecinek i Strzałów .

Porty morskie Pomorza o największym przeładunku to: Port Szczecin , Port Świnoujście , Port Gdańsk , Port Gdynia , Port Police , Port Kołobrzeg .

Podział

Najprostszy i najbardziej rozpowszechniony podział dzieli Pomorze na dwa główne regiony:

• Pomorze Zachodnie
• Pomorze Gdańskie (Pomorze Nadwiślańskie)

Podział ten ukształtował się w średniowieczu , gdy region gdański został zajęty przez Polskę , a region zachodni – tylko zhołdowany. Podział ten został podtrzymany przez dalsze dzieje. W skład Pomorza Zachodniego wchodziły księstwa, od których nazw wzięły kolejne części regionu:

• Pomorze Tylne (Pomorze Nadodrzańskie, na bazie księstwa szczecińskiego )
• Pomorze Przednie (Pomorze Wołogoskie, na bazie księstwa wołogoskiego )
• Rugia (Pomorze Rańskie, na bazie księstwa Rugii )

Pojawiły się również obszary przejściowe, które formalnie nie należały do żadnej ze stron: ziemie lęborska i bytowska .

Na Pomorzu Gdańskim natomiast powstał podział na Bory Tucholskie , Kaszuby , Kociewie i Krajnę , jednak był on uwarunkowany tradycją, a nie podziałem terytorium, dodatkowo część terenu Borów Tucholskich nachodzi na teren Kaszub (np. Zabory)

Historia

Fragment ruin klasztoru Augustianów w Policach - Jasienicy

Po opuszczeniu terenów południowego pobrzeża Bałtyku przez plemiona germańskie ich miejsce zajęły ludy słowiańskie. Badania archeologiczne i językoznawcze pozwalają przyjąć, że na zachód od Odry rozprzestrzenili się Wieleci i Obodrzyci , zaś na wschód od tej rzeki grupa plemion dziś nazywanych kaszubskimi. Plemiona kaszubskie pierwotnie nie zamieszkiwały całego obszaru między dolną Odrą i dolną Wisłą w zwartej masie. Ich osadnictwo skupiło się w dorzeczach Odry , Płoni , Iny , Piaśnicy i Słupi . Na obszarze tym ukształtowało się w dorzeczu Odry plemię Szczecinian z grodem w Szczecinie , Pyrzyczan (Pirissani) nad Płonią , Drawianie nad Iną i nad górną Drawą z grodem w Stargardzie , Siewierzanie nad Parsętą i Regą z grodami w Białogardzie , Kołobrzegu i Trzebiatowie oraz Wolinianie nad Dziwną z grodami w Kamieniu i Wolinie .

Ziemie między ujściami Wisły i Odry podbite zostały przez władców polskich, jednak przy każdym osłabieniu władzy centralnej górę brały dążenia do odzyskania niezależności. Pierwszy swoją władzę nad całym Pomorzem między Wisłą a Odrą rozciągnął najprawdopodobniej Mieszko I . Ponownego podboju dokonywali Kazimierz Odnowiciel oraz Bolesław Krzywousty . W wyniku naporu Sasów do XIII wieku całe Pomorze zaodrzańskie znalazło się w granicach Cesarstwa.

W czasie rozbicia dzielnicowego Pomorze przedodrzańskie praktycznie uniezależniło się od Korony pod rządami rodu Gryfitów . Księstwa Gryfitów, choć sięgnęły po część ziem zaodrzańskich, same podatne były na rozbicie i w 1181 roku popadły w silną zależność lenną od Cesarstwa. Bliższe związki z Krakowem wykazywało Pomorze Gdańskie , które po rządach lokalnej dynastii wróciło pod władzę Łokietka , aby niemal natychmiast w 1308 roku zostać zdobyte przez Krzyżaków (rzeź Gdańska ).

Pod koniec swego życia nieudaną próbę ponownego związania Pomorza Zachodniego z Koroną podjął Kazimierz III Wielki , pragnąc uczynić swym dziedzicem wnuka, Kaźka , księcia słupskiego. Po drugim pokoju toruńskim w 1466 roku Pomorze Gdańskie wróciło pod władzę króla Polski.

W 1637 wymarła dynastia Gryfitów . W 1648 w wyniku pokoju westfalskiego zachodnia część księstwa pomorskiego z Rugią i ujściem Odry przypadła Szwecji , a wschodnia elektoratowi Brandenburgii . Posiadłości szwedzkie z czasem coraz bardziej przechodziły na rzecz przeradzającej się w Prusy Brandenburgii. W 1720 roku Szczecin przeszedł pod władanie Prus, stając się stolicą prowincji Pommern. Prusy objęły wreszcie całe Pomorze Zachodnie w wyniku kongresu wiedeńskiego w 1815 przejmując ostatnią jego część należącą do Szwecji ( Wolgast , Greifswald , Stralsund i Rugię ).

Po reformie administracyjnej z 1818 roku Pomorze Zachodnie tworzyło prowincję Pommern , w skład której wchodziły rejencje szczecińska , stralsundzka i koszalińska . W 1932 roku rejencja stralsundzka została włączona do rejencji szczecińskiej, natomiast w 1938 roku powstała na południu Pomorza Zachodniego nowa rejencja pilska , po likwidacji Marchii Pogranicznej. W wyniku zakończenia II wojny światowej wschodnia część Pomorza Zachodniego przypadła Polsce, a jej ludność została wysiedlona. Zachodnia część Pomorza Zachodniego ( Pomorze Przednie i skrawki Pomorza Szczecińskiego) znalazły się w granicach radzieckiej strefy okupacyjnej , a następnie NRD . Obecnie wraz z Meklemburgią stanowi kraj związkowy Meklemburgia-Pomorze Przednie .

Herb Pomorza Zachodniego.

Książę Bogusław X (1454-1523), po zjednoczeniu pod swym berłem wszystkich ziem pomorskich, ustalił krótko po 1500 r. dziewięciopolowy tzw. wielki herb Księstwa Pomorskiego.

W kolejnych polach począwszy od pierwszego górnego prawego (heraldycznie) widniały kolejno herby:

• księstwa szczecińskiego, w polu błękitnym czerwony ukoronowany gryf w lewo
• księstwa pomorskiego (słupskiego), w polu srebrnym czerwony gryf
• księstwa kaszubskiego, w polu złotym czarny gryf
• księstwa wendyjskiego, w polu srebrnym gryf w lewo w trzy czerwone i trzy zielone skosy
• księstwa rugijskiego, w polu dwudzielnym w pas, w górnym złotym czarny połulew ukoronowany w dolnym błękitnym czerwona krokiew łamana, pięciokrotnie
• władztwo Uznam (Herschaft Usedom), w polu czerwonym srebrny poługryf z rybim ogonem
• ziemi bardzkiej(Barth), w złotym polu czarny gryf w lewo z dwoma piórami skrzydeł srebrnymi
• hrabstwa choćkowskiego (Gutzkow), w polu złotym dwie czerwone belki w krzyż i cztery czerwone róże po bokach
• księstwa wołogoskiego, w polu dwudzielnym w pas, w górnym czerwonym srebrny poługryf, w dolnym złoto-błękitna szachownica.

Pomorze Gdańskie

Związki z Krakowem wykazywało Pomorze Gdańskie , które po rządach lokalnej dynastii wróciło pod władzę Łokietka , aby niemal natychmiast w 1308 roku zostać zdobyte przez Krzyżaków (rzeź Gdańska ).

W 1772 , w efekcie I rozbioru Rzeczypospolitej, w granicach Prus znalazło się polskie dotąd Pomorze Gdańskie (z wyjątkiem Gdańska ). Po reformie administracyjnej z 1818 roku Pomorze Wschodnie wchodziło w skład prowincji Westpreussen ( Prusy Zachodnie ), dzielącą się na rejencję gdańską i kwidzyńską.

Po I wojnie światowej odrodzona Polska otrzymała okrojone Pomorze Gdańskie , które wkrótce stało się jednym z pretekstów hitlerowskiego ataku w roku 1939 . Po II wojnie światowej, w wyniku decyzji Wielkiej Trójki, Polska otrzymała całe Pomorze między Wisłą a Odrą. W pierwszych latach powojennych (zgermanizowani w XVII i XVIII w.) autochtoniczni Pomorzanie (z wyjątkiem słowiańskojęzycznych Kaszubów zostali wysiedleni do Niemiec, a ich miejsce zajeli kresowiacy i Ukraińcy. W granicach NRD , a potem zjednoczonych Niemiec pozostało tzw. Pomorze Przednie , (niem. Vorpommern), które wraz z Meklemburgią stanowi kraj związkowy.

Współpraca międzynarodowa

Gminy Pomorza współpracują w ramach euroregionów Bałtyk i Pomerania . Niemal każde miasto posiada jedno lub więcej miast partnerskich z różnych części Europy i świata.

Zobacz też

• Gryfici , Sobiesławice
• krainy geograficzne w Polsce , krainy historyczne w Polsce
• województwo kujawsko-pomorskie
• województwo pomorskie
• województwo zachodniopomorskie
• Pomorze (prowincja)
• Pomorze Przednie

Bibliografia

• Marian Biskupiński (ed.), Śląsk i Pomorze w historii stosunków polsko-niemieckich w średniowieczu. XII Konferencja Wspólnej Komisji Podręcznikowej PRL-RFN Historyków 5-10 VI 1979 Olsztyn, Instytut Zachodni, Poznań 1987
• Antoni Czubiński, Zbigniew Kulak (ed.), Śląsk i Pomorze w stosunkach polsko-niemieckich od XVI do XVII w. XIV Konferencja Wspólnej Komisji Podręcznikowej PRL-RFN Historyków, 9-14 VI 1981 r. Zamość, Instytut Zachodni, Poznań 1987
• Pomorze (strona w języku niemieckim)
• Pomorze Zachodnie w tysiącleciu : praca zbiorowa / pod red. Pawła Bartnika i Kazimierza Kozłowskiego ; Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Szczecinie, Kuratorium Oświaty w Szczecinie, Urząd Miejski w Szczecinie.. Szczecin: Wydawnictwo Archiwum Państwowego "Dokument" w Szczecinie, 2000. ISBN 83-86992-75-1 .  ( pol. )

Linki zewnętrzne

• Fundacja Szwedzkiego Dziedzictwa Kulturowego na Pomorzu (w tworzeniu)
• Pomorze słowiańskie, Pomorze germańskie. rozmowa z prof. Zygmuntem Szultką i prof. Bogdanem Wachowiakiem

• Pomorze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich , Tom VIII (Perepiatycha – Pożajście) z 1887 r.