Powiat

Aktualna mapa powiatów w Polsce

Powiat (w Polsce ) – jednostka samorządu terytorialnego II stopnia i podziału administracyjnego , obejmująca część obszaru województwa . Ich funkcjonowanie reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym ( Dz. U. z 1998 r. Nr 91, poz. 578 ).

Potocznie stosuje się często terminy powiat ziemski i powiat grodzki . Rozróżnienie takie nie znajduje jednak podstaw w ustawie o samorządzie powiatowym. Bardziej poprawne jest mówienie o powiatach, czyli jednostkach samorządu obejmujących kilka gmin i posiadających własne organy, omówione w ustawie, oraz o miastach na prawach powiatu , w których organy samorządu gminnego wypełniają również zadania i kompetencje przewidziane w ustawodawstwie dla samorządu powiatowego.

Powiaty w ujęciu historycznym

Po raz pierwszy powiaty w Polsce wprowadzono w drugiej połowie XIV wieku, zastępując nimi likwidowane wówczas kasztelanie . W systemie podziału terytorialnego kraju pojawiła się jednostka administracyjna większa od kasztelanii, zwana po łacinie districtus ( dystrykt ) i uwzględniana w tytulaturzu książęcym. W końcu XIV w. funkcjonował już nowy system podziału terytorialnego, opierający się na ustroju sądowo-ziemskim. Jego podstawą była ziemia, składająca się z 2-3 powiatów sądowych. Należy sądzić, że ziemie powstały w wyniku podziału dystryktów. Dla każdej z ziem ustanowiono delegowany sąd książęcy, złożony z sędziego i podsędków oraz lokalnych urzędników. Sądy ziemskie nie miały stałych siedzib, ale dokonywały objazdów całego terytorium, zatrzymując się na pewien czas w znaczniejszych ośrodkach. Okolice tych ośrodków, przeważnie miejskich, wraz z mieszkańcami podległymi jurysdykcji sądów ziemskich utworzyły powiaty. Termin "powiat" wywodzi się od "dnia wietnego" czyli "wiecu", zgromadzenia sądowego o z góry wyznaczonym terminie. Oddzielny, dla każdej z ziem, zarząd majątkiem władcy spoczywał w rękach specjalnych rządców (łac. procuratores), zwanych od połowy XV wieku starostami . Starostowie posiadali rozległą władzę administracyjno-sądową; sądzili wszystkich, którzy dopuścili się przestępstw zagrażających spokojowi publicznemu. Do starosty należała również piecza nad wykonywaniem wyroków sądowych oraz ogólny nadzór nad aparatem skarbowym. Siedzibą starosty była początkowo stolica ziemi. W późniejszych czasach starostami nazywano także dzierżawców królewszczyzn.

Powiaty istniały w dwujęzycznym Wielkim Księstwie Poznańskim , jako odpowiednik niemieckiego Kreis. W zaborze rosyjskim odpowiednikiem powiatów były ujezdy . Spis powiatów na ziemiach polskich pod zaborami można znaleźć w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego . Powiaty funkcjonowały w okresie II Rzeczypospolitej a później w PRL do 1975, kiedy to zlikwidowano duże województwa podzielone na powiaty, wprowadzając w ich miejsce 49 mniejszych województw. Podział na powiaty przywróciła reforma administracyjna , która weszła w życie 1 stycznia 1999.

Regulacja prawna

Status powiatu w Polsce reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym ( Dz. U. z 1998 r. Nr 91, poz. 578 ).

Zakres możliwości wykonawczych powiatu (art. 4 i art. 4a)

Art. 4. 1. Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie:

1. edukacji publicznej
2. promocji i ochrony zdrowia
3. pomocy społecznej
4. polityki prorodzinnej
5. wspierania osób niepełnosprawnych,
6. transportu zbiorowego i dróg publicznych,
7. kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
8. kultury fizycznej i turystyki,
9. geodezji, kartografii i katastru,
10. gospodarki nieruchomościami,
11. administracji architektoniczno-budowlanej,
12. gospodarki wodnej,
13. ochrony środowiska i przyrody,
14. rolnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego,
15. porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli,
16. ochrony przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania powiatowego magazynu przeciwpowodziowego, przeciwpożarowej i zapobiegania innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi oraz środowiska,
17. przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy,
18. ochrony praw konsumenta,
19. utrzymania powiatowych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
20. obronności,
21. promocji powiatu,
22. współpracy z organizacjami pozarządowymi.

2. Do zadań publicznych powiatu należy również zapewnienie wykonywania określonych w ustawach zadań i kompetencji kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży.

3. Ustawy mogą określać inne zadania powiatu.

4. Ustawy mogą określać niektóre sprawy należące do zakresu działania powiatu jako zadania z zakresu administracji rządowej, wykonywane przez powiat.

5. Powiat na uzasadniony wniosek zainteresowanej gminy przekazuje jej zadania z zakresu swojej właściwości na warunkach ustalonych w porozumieniu.

6. Zadania powiatu nie mogą naruszać zakresu działania gmin.

Art. 4a. Ustawy mogą nakładać na powiat obowiązek wykonywania zadań z zakresu organizacji przygotowań i przeprowadzenia wyborów powszechnych oraz referendów.

Organy powiatu

Władzę uchwałodawczą w powiecie sprawuje rada powiatu , a władzą wykonawczą jest zarząd powiatu , na czele którego stoi starosta , natomiast organami kontrolnymi są komisje stałe i doraźne. Komisje wyłaniane są spośród członków rady powiatu i kontrolują działania władzy wykonawczej. Obligatoryjnie musi istnieć jedna komisja- rewizyjna( do kontroli spraw finansowych), komisje doraźne są powoływane w sytuacjach nagłych. W mieście na prawach powiatu ich zadania wykonują odpowiednio rada miasta i prezydent miasta oraz komisje stałe i doraźne.

Kompetencje starosty i zarządu powiatu

Kompetencje starosty i zarządu powiatu po reformie administracji z 1999 r.:

• podejmowanie decyzji w zakresie
  • edukacji publicznej (szkoły ponadgimnazjalne)
  • ochrony zdrowia (szpitale rejonowe, powiatowe)
  • transportu na terenie powiatu (współfinansowanie lokalnych linii autobusowych, np. miejskich przedsiębiorstw komunikacji w miastach na prawach powiatu)
  • opieki nad drogami publicznymi powiatowymi
  • geodezji
  • gospodarki nieruchomościami
  • ochrony środowiska
  • porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli
  • przeciwdziałania bezrobociu
  • obronności
  • pomocy społecznej
  • wydawania zezwoleń na podejmowanie pracy przez cudzoziemców
  • zwalczania klęsk żywiołowych oraz organizowania pomocy na szczeblu powiatowym
  • rejestracji pojazdów oraz wydawanie praw jazdy (patrz Tablica rejestracyjna )

Statystyka

• w statystyce Unii Europejskiej powiaty stanowią regiony NUTS 4 .
• w Polsce jest 314 powiatów oraz 65 miast na prawach powiatu , które są gminami, ale realizują także zadania powiatów.
• w Polsce jest 335 miast powiatowych, 44 z nich są jednocześnie siedzibami powiatów i miastami na prawach powiatu.
• największe:
  • największym powiatem pod względem powierzchni jest powiat białostocki (2984, 64 km²)
  • największym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni jest Warszawa (517, 24 km²).
  • największym powiatem pod względem liczby mieszkańców jest powiat poznański (319 258)
  • największym miastem na prawach powiatu pod względem liczby mieszkańców jest Warszawa (1 697 596)
  • najgęściej zaludnionym powiatem jest powiat pruszkowski (586 osób/km²)
  • najgęściej zaludnionym miastem na prawach powiatu są Świętochłowice (4084 osób/km²)
• najmniejsze:
  • najmniejszym powiatem pod względem powierzchni jest powiat bieruńsko-lędziński (158 km²)
  • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni jest miasto Świętochłowice (13 km²)
  • najmniejszym powiatem pod względem liczby mieszkańców jest powiat sejneński (21 452)
  • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem liczby mieszkańców jest Sopot (40 075)
  • najrzadziej zaludnionym powiatem jest powiat bieszczadzki (19, 56 osób/km²)

Nazwy powiatów

Miasta na prawach powiatu mają nazwy w formie mianownikowej identyczne z nazwami miast, które stanowią. Powiaty mają nazwę przymiotnikową składającą się z członu "powiat" i przymiotnika pochodzącego przeważnie od miasta stanowiącego siedzibę powiatu (np. powiat poznański ). Część przymiotnikowych nazw powiatów została jednak utworzona nieco inaczej:

• nazwa wskazuje również na inne miasto poza siedzibą powiatu ( powiat bieruńsko-lędziński , powiat czarnkowsko-trzcianecki , powiat ropczycko-sędziszowski , powiat strzelecko-drezdenecki )
• nazwa wskazuje na kierunek położenia powiatu względem siedziby, znajdującej się w mieście na prawach powiatu ( powiat łódzki wschodni , powiat warszawski zachodni do grudnia 2005 roku)
• nazwa zaczerpnięta jest od pasma górskiego ( powiat bieszczadzki , powiat tatrzański )
• nazwa pochodzi od sąsiedniego dużego miasta, ale siedzibą powiatu jest inne miasto ( powiat gdański , powiat warszawski zachodni od stycznia 2006 roku)

Listy powiatów

• alfabetyczna
• według kodów TERYT
• według województw
• według numerów tablic rejestracyjnych

Zobacz też

• TERYT
• Powiaty w Polsce
• Powiaty w Polsce od 1945
• Powiaty w Polsce 1919-1939
• Powiaty i gminy o identycznych nazwach
• Byłe powiaty w Polsce
• Podział administracyjny Polski od 1999
• Podział administracyjny Polski 1975-1998
• Podział administracyjny Polski 1957-1975
• Podział administracyjny Polski 1950-1957
• Podział administracyjny Polski 1946-1950
• Podział administracyjny Polski 1944-1946