Propaganda

Propaganda (od łac. propagare – rozszerzać, rozciągać, krzewić) – celowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań zbiorowości lub jednostki, polegające na perswazji intelektualnej i emocjonalnej (czasem z użyciem jednostronnych, etycznie niewłaściwych lub nawet całkowicie fałszywych argumentów). Gdy propaganda zmierza do upowszechnienia trwałych postaw społecznych, poprzez narzucenie lub zmuszenie odbiorców do przyjęcia określonych treści, wtedy stanowi jeden z elementów indoktrynacji .

Przesłanki/warunki maksymalnej skuteczności propagandy (wg Noama Chomskiego):

• wspieranie przez władze publiczne;
• wspieranie przez wykształcone klasy;
• realny brak możliwości donośnego sprzeciwu wobec jej treści (cenzura, kooperacja wydawców, zmowa milczenia mediów).

Słowo wprowadzone do języka polityczno-prawnego w 1622 roku przez papieża Grzegorza XV wraz z powołaniem przez niego Kongregacji Propagandy Wiary (Congregatio de Propaganda Fide).

W języku potocznym utrwaliło się wartościujące znaczenie terminu propaganda jako synonimu stosowania kłamstw, półprawd, manipulacji – przeciwieństwo informacji, refleksji, dyskusji. Często nazywa się tak zabiegi marketingu politycznego.

Amerykański plakat propagandowy, przedstawiający personifikację narodu amerykańskiego – Wuja Sama , nawołującego do wstąpienia w szeregi armii . Napis mówi: "Chcę Cię dla Armii Stanów Zjednoczonych"

Propaganda obejmuje szeroki zakres form. Może być to sztuka wizualna, polegająca na przekazywaniu jasnych i powszechnie znanych symboli , przedmiotów, fotografia , muzyka i radio (a obecnie również telewizja i Internet ), język ciała oraz taniec , literatura (praktycznie w każdej znanej formie, także ulotki ), teatr oraz kino .

Historia propagandy liczy sobie kilka tysięcy lat, jednak jej szczególny rozwój możemy obserwować dopiero współcześnie od XIX wieku (wraz z rozwojem demokracji parlamentarnej , a co za tym idzie walki wyborczej ). Równocześnie powstała opinia publiczna . Stała się szczególnym narzędziem gry politycznej, walki wyborczej zarówno w rządach totalitarnych , masowych ruchach politycznych , ideologicznych jak i we współczesnej walce o władzę w krajach demokratycznych . Bardzo dużą rolę odegrała w narodowo-socjalistycznym i komunistycznym ustroju totalitarnym, gdzie pojawiła się w formie propagandy totalnej, wykluczając jakąkolwiek samodzielność w tworzeniu opinii widza czy słuchacza.

W epoce nowoczesnej pierwszy użył masowo propagandy Biały Dom prezydenta Woodrowa Wilsona w latach 1916/17 w celu pozyskania Amerykanów, dotąd nastawionych antywojennie, do idei udziału USA w I wojnie światowej. Jeszcze podczas kampanii prezydenckiej 1916 Wilson schlebiając nastrojom społecznym, deklarował pacyfizm. Zaraz po zwycięstwie wyborczym polecił jednak zalanie mediów potokiem "newsów" – preparowanych przeważnie przez wywiad brytyjski – o barbarzyństwach Hunów (przysłowiowe "odrywanie rączek niemowlętom" itp.). Po półrocznym propagandowym ostrzale udało się tzw. Komisji Creela (Committee on Public Information) doprowadzić niemal do histerii wojennej w Ameryce. Członek komisji, Walter Lippman nazwał to "rewolucją w sztuce demokracji" polegającą na "fabrykowaniu przyzwolenia" i uzasadniał nieodpowiedzialnością społeczeństwa: "dobro ogólne całkowicie umyka opinii publicznej" (cyt. za: Noam Chomsky "KONTROLA NAD MEDIAMI", tłum. Ewy Mykiny). Chomsky zauważa, że podobnie do Wilsona postępował Włodzimierz Lenin, wg którego rewolucyjna elita (partia) powinna wykorzystać bunty ludowe, a następnie popędzić naiwne masy ku świetlanej przyszłości.

Zmarły w 1995 Edward Bernays, uznawany w USA za ojca Public Relations (włączony przez magazyn Life do 100 najwybitniejszych Amerykanów XX stulecia), rozwijał również to elitarystyczne podejście do propagandy: "Świadoma i naukowa manipulacja nawykami i poglądami szerokich mas jest ważnym elementem społeczeństwa demokratycznego. /.../ Ludzie, o których nigdy nie słyszeliśmy, kierują nami, narzucają schematy myślowe, kształtują gusty i podrzucają idee. I jest to w pełni logiczna droga rozwoju społeczeństwa demokracji (E. Bernays "PROPAGANDA", rozdz.1 "Organizując chaos").

„Propaganda może łatwiej manipulować publicznością, która nie czyta, nie jest zaangażowana” – stwierdza powieściopisarz amerykański T. C. Boyle komentując badania dotyczące czytelnictwa w Stanach Zjednoczonych.

Propaganda reżimów totalitarnych

Nazizm i faszyzm

Adolf Hitler od początku swojej działalności specjalizował się w tematyce antysemickiej , rozprowadzał ulotki, wydawał gazetę . Już w Mein Kampf doceniał rolę propagandy jako środka do osiągnięcia celu, którym była władza. Hitler miał cały sztab ludzi (w tym plastyków i dekoratorów) zarówno do tworzenia ideologii jak i wprowadzania jej w życie. Do rozpowszechnienia ideologii zaczęto używać wyprodukowane specjalnie w tym celu radia, odbierające tylko jedną częstotliwość. Korzystano także z kina, gdzie prezentowano filmy sportowe (z umięśnionymi, jasnowłosymi Aryjczykami ), oraz z plakatów , na których umieszczano karykatury (szczególnie antysemickie) i chwytliwe slogany . Hitler posługiwał się także masowymi widowiskami, paradami , wiecami i zawodami sportowymi.

Benito Mussolini , premier i duce Włoch znany był ze swoich płomiennych, porywających przemówień, do oddziaływania propagandowego wykorzystywał także kino .

Pierwszym ministrem propagandy, działającym w latach 1928 – 1945 w III Rzeszy był Joseph Goebbels ( 1897 -1945), sformułował on zasady propagandy goebbelsowskiej , które były wielokrotnie modyfikowane i wykorzystywane w przyszłości przez różne reżimy totalitarne. Uprawiana przez Goebbelsa propaganda była kierowana raczej do odbiorców wykształconych lub chcących za takowych uchodzić. Znienawidzonych Żydów porównywano do bakterii chorobotwórczych używając, w celu poniżenia przeciwnika, takich określeń jak "sterylność", "zakażenie", "higiena", "zarazek" itd. Innym przykładem była propaganda Juliusa Streichera, wykorzystująca najbardziej prymitywne instynkty niewykształconego motłochu. Streicher szydził z ludzkiej ułomności, chorób, niedoskonałości, używał wulgarnego słownictwa i nawet pornografii. To przykład dwutorowej propagandy nakierowanej jednak na ten sam cel. Ogólną zasadą propagandy jest apelowanie do emocji a nie do rozumu.

Komunizm i stalinizm

Lenin był, obok Stalina , największym propagatorem komunizmu . Zaczął od wydawania "organu prasowego", później przyszły teksty propagandowe skierowane do szerokich rzesz robotników. Propaganda Lenina przytłumiona I wojną światową wybuchła w 1917 roku. W tym czasie do działalności zaczął on wykorzystywać radio, opracował symbolikę sierpa i młota oraz czerwoną gwiazdę. Równocześnie trwała propaganda za granicą z udziałem Lwa Trockiego . W Baku w 1918 utworzono Radę Propagandy , która miała wydawać dzienniki w językach azjatyckich.

Stalin korzystał z innych rodzajów propagandy niż współcześni mu Hitler i Mussolini. Apelował on do uczuć nacjonalistycznych swoich rodaków, narodowej dumy, odcinał się od potencjalnej pomocy z zagranicy. Po wydaleniu z kraju Trockiego nie miał on równego sobie przeciwnika, co pozwoliło prowadzić odpowiednią kampanię. Zaczęto propagować etos pracy przez wprowadzanie gospodarki planowej , oraz ideologię stachanowców . Wykorzystywano przy tym szczególnie kino, – które stawało się coraz bardziej dostępne dla mas, literaturę szczególnie przydatną przy indoktrynacji młodzieży, a także architekturę – metro moskiewskie , popularyzacja posągów wodza, posągów zwycięstwa, oraz szeregu innych działań propagandowych dotyczących wprowadzania kultu jednostki . Od 1947 roku za propagandę miał być odpowiedzialny Kominform , który jednak nie spełnił swojego zadania.

„Wielcy dyktatorzy uznają gigantyczną propagandową rolę kina. Zwłaszcza w pełnym analfabetów Związku Radzieckim z treścią propagandową docierał tylko film i plakat”.

Charakterystyczną cechą okresu stalinizmu było wykorzystywanie propagandy do walki politycznej i ataków na rzeczywistych lub domniemanych przeciwników komunizmu, co miało miejsce np. w przypadku sprawy lekarzy kremlowskich – 13 stycznia 1953 państwowa gazeta " Prawda " podała informacje o rzekomym "spisku lekarzy", którego celem miało być pozbawienie głównych przywódców ZSRR życia w wyniku niewłaściwego leczenia (jak ujawniono później była to prowokacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR , wykonana z polecenia Stalina).

Polska Rzeczpospolita Ludowa

Pod koniec XX wieku wraz z upowszechnieniem się środków masowego przekazu, radia, telewizji propaganda przybrała formę reklamy , łącząc się z kulturą masową . Określenie "propaganda", nabrało negatywnego wydźwięku między innymi na skutek takich zjawisk, jak propaganda goebbelsowska , propaganda sukcesu , pranie mózgu czy nowomowa .

Przykłady propagandy

• 

  Lenin żył, żyje, będzie żył

• 

  Portret Mao Zedonga na Bramie Niebiańskiego Spokoju w Pekinie

• 

  Amerykańska propaganda antyjapońska z czasów II wojny światowej : Cesarz japoński zachęca amerykańskich robotników, by brali wolne od pracy.

• 

  Amerykański plakat z czasów II wojny światowej: powstrzymaj potwora, który nie cofa się przed niczym. Pracuj do oporu – to twoja wojna

• 

  Współczesna grafika propagandowa skierowana przeciw Talibom

Zobacz też

• propaganda sukcesu
• Propaganda wyborcza
• Czarna propaganda
• Szara propaganda
• Biała propaganda
• cenzura
• dezinformacja
• public relations
• psychologia
• plakaty propagandowe
• triumf woli
• sport w służbie idei
• nowomowa