Prusowie

Plemiona Bałtów ok. 1200 roku

Prusowie w XIII wieku

Prusowie – ludy bałtyckie zamieszkujące w średniowieczu tereny między Pomorzem , Mazowszem , Litwą a Bałtykiem (wybrzeże Bałtyku między dolną Wisłą a dolnym Niemnem ). Obecnie na ich terytorium znajdują się: województwo warmińsko-mazurskie oraz obwód kaliningradzki .

[ edytuj ] Geneza i terytorium

Nazwa krainy – Prusy została przejęta od nazwy ludu. Nazwa Prusowie (Bruzi) została pierwszy raz wymieniona przez tzw. Geografa Bawarskiego . W połowie IX wieku lud ten zasiedlał ziemie między Wisłą a Niemnem . Przybyli na ten obszar zapewne około VI-V w p.n.e. z obszaru środkowej Rusi z dorzeczy rzek Dniepr i Wołga . W XIII wieku ich terytorium zajmowało około 42 000 km² przy 170 000 mieszkańców. Oprócz Prusów jako odrębny lud wymieniani są Jaćwingowie .

Nazwy pruskich krain, pochodzące od nazw plemion je zamieszkujących (od zachodu):

Jako lud Prusowie nigdy nie stworzyli organizacji państwowej i pozostając na etapie związków plemiennych byli łatwym przeciwnikiem dla sąsiadów. Prusowie jako poganie czcili siły natury: ciała niebieskie, jak Słońce czy Księżyc , zjawiska atmosferyczne, jak piorun czy grzmot , a także zwierzęta i rośliny. Miejscami kultu były święte gaje , miejsca składania ofiar bogom. Prusowie wierzyli też w demony i bóstwa , kultywowali kult przodków. Ze znanych dziś bóstw pruskich należy wymienić bóstwo żeńskie Kurko (Kurche), bogini stworzenia i urodzaju, oraz bóstwo męskie Perkuna (Perkunis), boga wojny, władcę burzy i grzmotów. Wierzyli w życie pozagrobowe. Utrzymywali, że dusze zmarłych snują się po ich rodzimych okolicach.

[ edytuj ] Organizacja państwa

Najwyższą władzą pruską był wiec. Na nim decydowano o sprawach obrony, wyprawach wojennych ustalano podział prac. W okresach wojen, na wiecach, wybierano wodzów.

Wojska zwoływane były przez gońców. Dużą rolę odgrywały grodziska, stanowiące miejsca schronień podczas wojen i rozruchów. Prawo oparte było na zasadach rodowych. Dziedziczenie odbywało się wyłącznie w linii męskiej.

W życiu politycznym główną rolę stanowili możni - nobiles. Najwięcej było pospólstwa (wolni) - z takimi samymi prawami jak możni. Niewolników pozyskiwano w trakcie wojen^[1].

[ edytuj ] Życie codzienne

Prusowie byli przede wszystkim rolnikami. Uprawiali rolę, zbierali grzyby, zioła, jagody, orzechy, hodowali konie, krowy, owce, świnie. Zakładali barcie. Gospodarstwa nad jeziorami posiadały wyłączność na połów ryb. Handlowali z Anglosasami, Germanami, Czechami, Arabami^[1].

[ edytuj ] Próby chrystianizacji

Prusowie najeżdżani byli już w IX wieku – do 1210 Duńczycy najeżdżali Sambię , jednak bez trwałych efektów. W X wieku wyprawy prowadzili Rusini, jednak prawdopodobnie nie wyszły one poza Jaćwież . Gdy nie powiodła się misja chrystianizacyjna czeskiego biskupa Wojciecha w roku 997 , który został zabity przez Prusów zaraz na początku swej wyprawy, stając się pierwszym męczennikiem polskim oraz niemieckiego biskupa Brunona z Kwerfurtu w roku 1009 , doszło do polskich wypraw Bolesława Chrobrego . Kolejne wyprawy polskie odbyły się w latach 1107 / 1108 i 1110 / 1111 , podjęte przez Bolesława Krzywoustego . Jednak podobnie jak poprzednie, nie pozostawiły trwałych zdobyczy. W roku 1141 do Prus wyruszył biskup ołomuniecki Henryk Zdik , zapewne nie bez porozumienia z polskimi książętami, jednak bez trwałych rezultatów.

W 1147 odbyła się wyprawa na Prusy z udziałem Rusinów, zorganizowana przez Bolesława Kędzierzawego na fali zainteresowania drugą krucjatą lewantyńską. Wyprawa ta wywołała pruski odwet i najazd na ziemie polskie w roku 1149 . Kolejne wyprawy w latach 1149- 1157 zaowocowały podbiciem części ziem pruskich. Kolejna próba chrystianizacji nie powiodła się na skutek buntu Prusów, a w roku 1166 zginął w karnej wyprawie młodszy brat Bolesława, książę Henryk Sandomierski .

[ edytuj ] Schyłek Prusów

[ edytuj ] Dalsza misja ewangelizacyjna

W XIII wieku nasiliła się akcja misyjna w Prusach, zapoczątkowana bullą papieża Innocentego III z dnia 26 października 1206 roku, w której polski kler został wezwany do poparcia działań misyjnych opata łeknieńskiego Godfryda. Z bulli tej wynika, że początek misji cystersów datować należy na początek XIII wieku. Około 1210 na czele misji stanął mnich z Oliwy , Chrystian , a cała misja chrystianizacji Prusów nabrała rangi krucjaty . W 1215 / 1216 Chrystian został biskupem pruskim, zyskał od papieża prawo rzucania klątwy na krzyżowców, którzy wkroczyliby na ziemie nawróconych Prusów. Dzięki takiemu wsparciu w latach 20. XIII wieku liczne wyprawy podjęli Leszek Biały , Henryk Brodaty i Świętopełk pomorski . Wyprawy te pociągnęły za sobą w odwecie najazdy pruskie – w roku 1222 najazd dotarł do Płocka , a w roku 1226 w wyniku najazdu zniszczony został klasztor w Oliwie . Skutki tych najazdów nie były jednak porównywalne z rozmiarami zniszczeń po późniejszych najazdach Krzyżaków na ziemie pruskie, ale posłużyły za pretekst do stosowania przez nich drastycznych metod.

[ edytuj ] Ekspansja zakonu krzyżackiego

Dla ochrony szlaku wiślanego przed Prusami zostały sprowadzone na pogranicze pruskie zakony rycerskie – do ziemi chełmińskiej Krzyżacy , kalatrawensi Świętopełka do Tymawy , w Dobrzyniu nad Wisłą bp Chrystian założył zakon braci dobrzyńskich . Zakony te miały m.in. przejąć zadania ochrony granic od pogranicznych rodów rycerskich. Ambicje polityczne Konrada mazowieckiego i zaangażowanie w Małopolsce skłoniły go do sprowadzenia Zakonu Krzyżackiego na pogranicze polsko-pruskie, przy czym nie docenił on roli Zakonu jako zaplecza dla żywiołu niemieckiego, zainteresowanego ekspansją w rejonie Bałtyku .

Po nadaniu ziemi chełmińskiej Zakonowi Krzyżackiemu ściągnęło tam początkowo 2 rycerzy, którzy zajęli gródek Vogelsang. Dopiero w roku 1230 przybył do Prus właściwy oddział 7 braci rycerzy pod dowództwem Hermana Balka . Oddział ten, dzięki wsparciu papiestwa, a także oddziałów polskich, śląskich, pomorskich i zachodnioeuropejskich, podbił Pomezanię i kolejne ziemie pruskie. W roku 1233 biskup Chrystian dostaje się do niewoli pruskiej na Sambii, a uwolniony zostaje dopiero w roku 1238 , kiedy to biskupstwo pruskie dostaje się pod władzę papieża i Krzyżaków. W roku 1233 Chełmno i Toruń otrzymują nowe prawo chełmińskie od Hermana von Salza i Hermana Balka, co stało się w przyszłości podstawą regulacji miejskich i administracyjnych w przyszłym państwie krzyżackim. W roku 1235 Krzyżacy wchłonęli zakon braci dobrzyńskich, a w roku 1237 inflancki zakon kawalerów mieczowych . W roku 1236 , pod nieobecność Chrystiana, legat papieski Wilhelm z Modeny otrzymuje polecenie podziału Prus na 3 diecezje i mianowania 3 biskupów z zakonu dominikanów . Pomimo oporu uwolnionego Chrystiana w roku 1243 powstają 4 diecezje, a w roku 1245 on sam umiera.

Podbój Prus został przerwany kilkoma powstaniami pruskimi i za ostateczną datę podboju przyjmuje się rok 1283 , który to krzyżacki kronikarz Piotr z Dusburga podaje jako początek walk na Litwie i Żmudzi . Pomimo dużej przewagi liczebnej Prusów i znajomości terenu, wyprawy zbrojne w XIII wieku górowały nad nimi lepszą organizacją i przewagą uzbrojenia. Słabe związki plemienne i niemożność zjednoczenia się sprawiała, że najeźdźcy prowadzili skuteczną walkę ze słabym wrogiem. Stosowana często przez Krzyżaków taktyka spalonej ziemi była dość drastyczna i różniła się od prowadzonych dotychczas walk, toczonych głównie dla zdobycia sławy i łupów.

[ edytuj ] Dalsze losy Prusów

Herb rycerski " Prus ", zwany też "Słubica", przyjęty przez możniejsze rodziny Prusów, które zasiliły szeregi rycerstwa mazowieckiego , tworząc jeden ród heraldyczny.

Podbici Prusowie przejęli język i kulturę niemiecką, natomiast na wschodzie zasymilowali się z Litwinami , a na południu z Mazurami i z Polakami.

W latach 1262 - 1270, gdy po śmierci Siemowita I (zm. prawdopodobnie 23 czerwca 1262 r.) regentką Mazowsza była wdowa po nim księżna Perejesława halicka , nobile pruscy wraz z rodzinami, poddanymi i dobytkiem uciekali z ziem pruskich, opanowywanych przez Krzyżaków , na sąsiednie Mazowsze czyli Księstwo Mazowieckie . Tu zapewne przyjmowali chrzest, składali hołd władzy książęcej, otrzymywali do zagospodarowania działy ziemi z obowiązkiem służby wojskowej na ustalonych wcześniej warunkach, i zasilali szeregi rycerstwa mazowieckiego. Terenem nowego osadnictwa były między innymi dzisiejsze Słubice (obecnie w powiecie sochaczewskim ). Prusowie otrzymali tu ogromne nadania. Inną nazwą herbu Prus jest "Słubica". Miejsca te były dość oddalone od granicy Mazowsza z państwem krzyżackim, co zapewniało niezbędne bezpieczeństwo przed zemstą Krzyżaków. Osadnicy owi, objęci wspólnym prawem (przywilejem książęcym), utworzyli ród heraldyczny Prusów^[2]^[3].

Pogańskie obyczaje Prusów przetrwały sporadycznie w Sambii do pierwszej połowy XVI w. Jeszcze w 1561 r. pastor Abel Will z Pobethen opublikował Mały katechizm Marcina Lutra w języku pruskim , jednak mowa ta ostatecznie wymarła na przełomie XVII i XVIII wieku .

Przypisy

↑ ^1,0 ^1,1 Krajobraz kulturowy
↑ Por. Jadwiga Chwalibińska: Ród Prusów w wiekach średnich. Toruń: 1948.
↑ Paweł Broszkowski: Broszkowscy - od ponad siedmiu wieków... . W: Strona rodziny Broszkowskich - Broszkowscy.com [on-line]. 2008. [dostęp 2011-11-01].

[ edytuj ] Bibliografia

Chwalibińska, Jadwiga: Ród Prusów w wiekach średnich. Toruń: 1948.
Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec: Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Warmia, Mazury. Olsztyn: Studio Wydawnicze ARTA, 2006. ISBN 83-912840-4-2 .
Szymon Wrzesiński: Polscy krzyżowcy. Tajemnice średniowiecznych krucjat. Warszawa: Egros, 2007. ISBN 9788389986306 .

[ edytuj ] Zobacz też

[ edytuj ] Linki zewnętrzne

[krajobraz-0] 1,0 ^1,1 Krajobraz kulturowy

[1] Por. Jadwiga Chwalibińska: Ród Prusów w wiekach średnich. Toruń: 1948.

[2] Paweł Broszkowski: Broszkowscy - od ponad siedmiu wieków... . W: Strona rodziny Broszkowskich - Broszkowscy.com [on-line]. 2008. [dostęp 2011-11-01].

[1]

[2]

[3]

Wikipedia - Wolna Encyklopedia