Prusy Królewskie

Prusy Królewskie
← 1466-1772 →
Flaga Herb
Zależne od	Polska
Powstanie	19 października 1466
Włączenie do Królestwa Prus	5 sierpnia 1772

Prusy Królewskie ( niem. Königlich-Preußen) – nazwa prowincji przyłączonej do Polski po wojnie trzynastoletniej postanowieniami pokoju toruńskiego (1466) .

Prusy Królewskie obejmowały: Pomorze Gdańskie , ziemię chełmińską , rejony Malborka i Elbląga oraz Warmię , która choć zaliczała się do Prus Królewskich, tworzyła jednak wydzielone władztwo terytorialne podlegające miejscowym biskupom – tzw. dominium warmińskie . Dzieliła się na trzy województwa: pomorskie , chełmińskie i malborskie oraz Księstwo Warmińskie .

Zarząd

Prusy Królewskie początkowo miały autonomię (m.in. odrębna moneta bita w mennicy królewskiej w Toruniu i skarb) i były rządzone przez radę, składającą się z przedstawicieli tzw. stanów pruskich , na czele których stał biskup warmiński . Rada ta podlegała królowi . Dużą rolę w radzie odgrywały najbogatsze miasta, tzw. wielkie miasta pruskie: ( Toruń , Gdańsk , Elbląg ), które posiadały tam swych przedstawicieli, a także same posiadały dużą autonomię i przywileje prawno-ustrojowe.

W sprawach najważniejszych, zwłaszcza podatkowych, zwoływano Ogólne zgromadzenie stanów, które się składało z dwóch izb: ziemskiej (prałaci, urzędnicy ziemscy i szlachta) oraz miejskiej (przedstawiciele mniejszych miast). Dla podjęcia ostatecznych uchwał zbierały się izby połączone.

Na początku XVI wieku ukształtował się prowincjonalny sejm pruski, który składał się z dwóch izb: rady (zwanej też senatem) oraz izby niższej, w skład której wchodzili:

• posłowie szlacheccy wybierani na sejmikach wojewódzkich
• koło mieszczańskie, zwane inaczej gremium miast mniejszych

Wielkie miasta pruskie − w ramach systemu parlamentarnego prowincji − wykonywały specjalne zadania: Toruń sprawował pieczę nad archiwum, Elbląg miał w swej gestii pieczęć, a nadto wszystkie trzy miasta wysyłały na obrady sejmiku generalnego − obok oficjalnych delegatów, którymi byli burmistrz i jeden z rajców − także towarzyszących im sekretarzy. Ci ostatni sporządzali dokumenty, tzw. lauda będące uchwałami sejmiku.

W roku 1658 król zwołał sejmik generalny (i to dwukrotnie) do Gdańska. Było to czymś wyjątkowym, bowiem sejmiki zwoływano zazwyczaj w Grudziądzu lub Malborku. Na pierwszej sesji na przełomie kwietnia i maja podjęto uchwałę o sporządzeniu nowej pieczęci ziem pruskich, bowiem pieczęć oryginalna znajdowała się w okupowanym przez Szwedów Elblągu. Pieczęć wykonano na koszt władz Gdańska, któremu przyznano przechowywanie jej „po wsze czasy”. Spór o prawo do pieczęci trwał do roku 1661 i zakończył się zwróceniem jej Elblągowi.

Historia Brandenburgii i Prus
Marchia Północna 966-1157			Prusowie do 1238
Marchia Brandenburska 1157–1618 (1806)		Prusy Zakonne 1224–1525
		Prusy Książęce 1525–1618			Prusy Królewskie 1466–1772
Brandenburgia-Prusy 1618–1701
Królestwo Prus 1701–1772
Królestwo Prus 1772–1870
Królestwo Prus w II Rzeszy 1870-1918
kraj związkowy Prusy 1918–1947			II RP 1920–1939	Wolne Miasto Gdańsk 1920–1939	Okręg Kłajpedy 1920-1938
Brandenburgia 1947–1952	obwód kaliningradzki od 1947	Rzeczpospolita Polska 1947-1952			Litewska SRR 1945-1991
Niemiecka Republika Demokratyczna 1952-1989		Polska Rzeczpospolita Ludowa 1952-1989
Brandenburgia od 1990		III RP od 1990			Republika Litewska od 1990

Historia

W roku 1569 na sejmie lubelskim Prusy Królewskie zostały inkorporowane do Korony . Rada przekształciła się w sejmik generalny , a jej senatorowie i posłowie weszli do Sejmu . Sejmik Generalny , zwany też „generałem pruskim”, składał się – inaczej niż inne sejmiki generalne – z dwóch izb i stanowił najwyższy organ autonomiczny Prus Królewskich. Przewodniczył mu biskup warmiński , a w razie jego nieobecności biskup chełmiński . Tak rozpoczęła się integracja polityczna i gospodarczo-społeczna tych ziem z Rzecząpospolitą , choć zachowały one odrębny skarb pruski i prawo sądowe chełmińskie, a od 1598 roku odrębną kodyfikację – Korekturę pruską .

W roku 1637 − po wymarciu dynastii zachodniopomorskich Gryfitów − ziemie lęborska i bytowska , które były jako lenno we władaniu tych książąt od roku 1455, zostały wcielone do Prus Królewskich. W roku 1657, na mocy traktatów welawsko-bydgoskich , zostały przekazane Brandenburgii , formalnie jako lenno Polski (do 1772), ale w rzeczywistości je utracono.

W pierwszym rozbiorze Polski (1772) prawie całe Prusy Królewskie zostały zagarnięte przez Królestwo Pruskie (bez Gdańska i Torunia , które stracono w drugim rozbiorze Polski w 1793 roku). W latach 1808-1824 i 1877-1918 tworzyły osobną prowincję pruską – Prusy Zachodnie (niem. Westpreussen), w skład której wchodziły dawne Prusy Królewskie (bez Warmii ) wraz z częścią dawnej Wielkopolski i skrawkiem Prus Książęcych .

Postanowieniami pokoju wersalskiego (1919) zwrócono Polsce w roku 1920 część Prus ( woj. pomorskie ), część wcielono do Prus Wschodnich jako rejencję Prusy Zachodnie (niem. Regierungsbezirk Westpreussen), z części utworzono Wolne Miasto Gdańsk , a z części powstała nowa prowincja pruska – Marchia poznańsko-zachodniopruska (niem. Grenzmark Posen-Westpreussen).

Zobacz też

• Prusy (państwo)
• Prusy Książęce
• Stosunki polsko-krzyżackie
• Związek Pruski

Bibliografia

• Edmund Cieślak: Historia Gdańska 1655-1793: Udział Gdańska w życiu politycznym Prus Królewskich i Rzeczypospolitej. Gdańsk: Instytut Historii PAN, 1993. ISBN 83-215-3251-9 .