Romantyzm

Wędrowiec nad morzem mgły , obraz Caspara Davida Friedricha

Romantyzm (z fr. romantisme, od roman – powieść, opowieść) – epoka w historii sztuki i literatury, trwająca od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku . Romantyzm był ruchem ideowym, literackim i artystycznym, który rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w poezji , malarstwie i muzyce .

Powstał jako reakcja na zmiany społeczne i polityczne wywołane rewolucją przemysłową i rewolucją francuską z 1789 roku. Był formą buntu przeciwko ustalonym regułom społecznym, które rządziły społeczeństwami epoki Oświecenia – przeciw sztywnym zasadom życia arystokracji i mieszczaństwa , ustalonym regułom życia politycznego oraz przeciw naukowemu podejściu do natury i człowieka. Naczelne hasło Rewolucji Francuskiej – "wolność, równość, braterstwo" stało się drogowskazem dla nowego kierunku myślenia, który zakwestionował podstawy oświeceniowego , racjonalistycznego pojmowania świata.

Według romantyków świat dzielił się na to, co widzialne (materialne) i poznawalne zmysłowo oraz na to, co niewidzialne (duchowe) – dające się poznać jedynie za pomocą środków pozarozumowych, takich jak wiara i intuicja.

Romantycy zwrócili uwagę na życie wewnętrzne człowieka – duchowość, uczucia, emocje, a również na odrębność jednostki ludzkiej, jej odmienność i indywidualność. Dominacja uczucia nad rozumem była także buntem przeciwko zastanej rzeczywistości i obowiązującym w niej normom społecznym. Metodą poznania świata stać się miał nie empiryzm , ale sztuka. Typowy romantyczny bohater literacki to buntownik motywowany wielkimi namiętnościami, takimi jak miłość lub nienawiść. Bohater ten charakteryzuje się nieprzeciętnością, konfliktowością; samotnie buntuje się przeciw normom społecznym lub walczy w obronie ojczyzny. Najważniejszym uczuciem dla romantyka jest miłość, przeważnie nieszczęśliwa i tragiczna, zawsze jednak wszechogarniająca i potężna.

Z romantyzmem związane było także przeświadczenie o konieczności walki z tyranią, ze zniewoleniem człowieka, z uprzedzeniami społecznymi i rasowymi. Przeświadczenie to zaowocowało wieloma zrywami o charakterze rewolucyjnym lub narodowym, jakie miały miejsce niemal w całej Europie. Zrywy te to między innymi: powstanie Greków przeciwko Turkom (1821), powstanie dekabrystów w Rosji (1825), rewolucja lipcowa we Francji (1830), powstanie listopadowe (1830) i Wiosna Ludów (1848) oraz powstanie styczniowe (1863-1864) w Polsce .

Pochodzenia nazwy

Nazwa epoki wywodzi się z języka francuskiego , w którym roman oznacza powieść lub opowiadanie. Pierwotnie słowo to oznaczało grupę języków używanych na terenie średniowiecznej Francji – prowansalski i langues d'oïl , później stała się określeniem średniowiecznej literatury pisanej w językach narodowych – literatury ludowej i rycerskiej.

Idee

Siłą napędową romantyzmu była tęsknota za rajskim światem, poszukiwanym poza nudną codziennością, poczucie beznadziei, a nawet spalenia się w poszukiwaniu ideału, głównie idealnej miłości .

W centrum romantycznego światopoglądu stał geniusz i uczucie. Idealizując sztukę, w artyście zaczęto dostrzegać twórcę niepodobnego do zwykłych ludzi, nieomal bliskiego istocie boskiej. Wzorem takiego artysty stał się dla romantyków Ludwig van Beethoven . Odwrócił on dotychczasowy porządek, gdyż komponował nie na zlecenie, ale kierując się tylko natchnieniem. Był nieszczęśliwy i bezkompromisowy. Wielokrotnie podkreślał, że nie jest tradycyjnym muzykiem-rzemieślnikiem, bo jego misją jest tworzenie arcydzieł. W lutym 1809 pisał:

Każdy prawdziwy artysta powinien dążyć do stworzenia sobie pozycji, w której mógłby poświęcić się całkowicie tworzeniu wielkich dzieł i nie potrzebowałby odrywać się od tej pracy z powodu innych zajęć lub ze względów materialnych. Głębokim pragnieniem każdego kompozytora powinno być oddanie się bez reszty prawdziwie ważnym dziełom, a później zaprezentowanie ich przed publicznością.

Beethoven mógł stać się ideałem również dlatego, że za sztukę najbardziej romantyczną uważana była muzyka. Najsilniej oddziaływała bowiem na emocje, a uczuciowość ceniona była wówczas szczególnie.

Muzyka miała koić, wprawiać w niezwykły nastrój albo dodawać podniety, jakby służąc rekompensatą za brak mocniejszych wrażeń w ustabilizowanym, codziennym życiu. (...) Ideałem słuchacza obwołano uczuciowego entuzjastę i postawiono go ponad wnikliwym i krytycznym znawcą. Zalecano poddawać się dźwiękom i zatracać w muzyce, nie dociekając jej sensu. Wykonanie, a jeszcze bardziej słuchanie muzyki, stało się mistyczną celebracją, źródłem przeżyć nieomal metafizycznych. Literatura, jak również pamiętniki i korespondencja obfitują w sformułowania wysławiające muzykę za to, że przez swoją nieokreśloność w sposób wyjątkowy kształtuje poruszenia duszy i wprawia słuchacza w niezwykły nastrój.

Elementy światopoglądu

• przedkładanie uczucia, intuicji i wiary nad rozum, sprzeciw wobec oświeceniowego racjonalizmu ,
• protest wobec klasycyzmu i harmonii,
• indywidualizm ,
• bunt przeciw kanonom i konwencjom,
• tajemniczość, fantastyka, pochwała wyobraźni jako mocy twórczej człowieka,
• fascynacja żywiołowością natury,
• protest przeciwko dyktaturze i autorytaryzmowi oraz feudalnemu porządkowi społecznemu, a także nastającemu kapitalistycznemu
• umiłowanie wolności (walka narodowowyzwoleńcza)
• czerpanie z folkloru
• fascynacja kulturą średniowieczną

Kierunki artystyczne

• historyzm – fascynacja dawnymi epokami, przede wszystkim średniowieczem , zainteresowanie gotycyzmem ). "Mroki średniowiecza" stanowiły reakcję na oświeceniowy racjonalizm i porządek,
• orientalizm - fascynacja kulturą, tradycją, religią i krajobrazami Bliskiego i Dalekiego Wschodu ,
• ludowość – fascynacja kulturą ludową i chłopską (częste są literackie nawiązania do ludowych legend, podań, starodawnych mitów i baśni ), folkizm , przekonanie o naturalności i prawdziwości kultury ludowej,
• mistycyzm , poszukiwanie przeżyć duchowych i pozaracjonalnych, reprezentowany przez takich twórców jak William Blake czy Juliusz Słowacki ,
• mesjanizm (w Polsce reprezentowany przez tzw. Koło Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego ),
• bajronizm (termin powzięty od nazwiska angielskiego poety George'a Gordona Byrona ),
• werteryzm (termin powzięty od imienia głównego bohatera powieści epistolarnej Johanna Wolfganga Goethego Cierpienia młodego Wertera ),
• prometeizm ,
• wallenrodyzm ,
• frenezja romantyczna (skłonność do przesycania świata przedstawionego motywami zbrodni, szaleństwa, okropności, nieokiełznanych namiętności).

W literaturze i malarstwie zazwyczaj wyodrębnia się następujące fazy romantyzmu:

• wczesny romantyzm (około 1789 - 1804 ),
• pełny romantyzm (około 1804 - 1815 ),
• późny romantyzm (około 1815 - 1848 ).

W muzyce początek romantyzmu przypada na trzy daty: 1801 – "Sonata Fortepianowa XIV" Beethovena, 1821 – Opera "Wolny Strzelec" Webera lub 1830 – "Symfonia fantastyczna" Berlioza. Muzyka nazywana romantyczną komponowana była jednak jeszcze w XX wieku, czego przykładem była twórczość Rachmaninowa , a do dzisiaj – muzyka filmowa.

Literatura

Niemcy

Sztandarową powieścią preromantyzmu jest dzieło Goethego z 1774 Cierpienia młodego Wertera . Powieść ta wyrażała w sposób niezwykle trafny "ducha epoki" i stanowiła wstęp do zbliżającego się przełomu w sztukach. Po jej publikacji Europa, a szczególnie Niemcy, zaznały fali samobójstw młodych ludzi – na wzór postępowania bohatera Goethego.

W literaturze niemieckiej jednym z symboli romantycznej tęsknoty (albo lepiej: jej celu) był czarny kot, traktowany również jako symbol romantyzmu. Novalis wprowadził ten symbol do swej fragmentarycznej powieści Heinrich von Ofterdingen, w której średniowieczny młodzieniec wędruje przez świat, szukając wymarzonego raju. Dociera do czarodziejskiej krainy, w centrum której znajduje się niebieski kwiat – mieszanina rośliny, człowieka oraz dobrego duszka. Ten symbol oznacza nieskończoną tęsknotę i miłość oraz dążenie do nieskończoności.

W niemieckojęzycznej literaturze romantyzm reprezentują, w okresie wczesnym: romantycy z kręgu jenajskiego , jak: Wilhelm Heinrich Wackenroder , Ludwig Tieck , Novalis , August Wilhelm Schlegel , Friedrich Schlegel oraz działający w Berlinie Heinrich von Kleist , a później: Heinrich Heine , Joseph von Eichendorff , Adalbert Stifter i inni. W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku wpływy romantyzmu wystąpiły w pojawiających się wtedy ruchach młodzieżowych, jak skauting , a w Niemczech: Bündische Jugend, Wandervögel , Waldjugend, Freischärler i inne. Symbole romantyzmu są wykorzystywane ponownie we współczesnym malarstwie fantastycznym i w literaturze, a także przez ruchy New Age . Nowe spojrzenie na romantyzm wniosła twórczość Arno Schmidta ( 1914 - 1979 ).

Francja

Do Francji romantyzm zawitał w początkach XIX wieku . Rozwijał się w czasach restauracji i za monarchii lipcowej . Był reakcją i ruchem protestu przeciw skostniałym formom klasycyzmu , szczególnie długo i silnie oddziałującego we Francji. Francuski romantyzm wywodzi się z ducha Rousseau i preromantyków , którzy wysuwali na pierwszy plan uczucie i stawiali je w opozycji do rozumu. Pojawił się rozległy ruch w kulturze, w którym jednostka emancypuje się od ograniczeń ancien régime'u ( absolutyzmu ) i wyraża swoje wyzwolenie. Wzrost sentymentalizmu ma świadczyć, że nie ma już konieczności opierania się wyłącznie na racjach rozumu. Anne-Louise Germaine de Staël-Holstein (znana jako Madame de Staël , 1766 - 1817 ) i Alphonse de Lamartine ( 1790 - 1869 ) są dobrymi przykładami twórców poszukujących nieskończonego w każdej, najdrobniejszej nawet emocji, osoby traktowanej jako świat sam w sobie. Człowiek staje się tym, kim kiedyś dla artysty był Bóg – to w głębinach ludzkiego, pojedynczego serca szuka się teraz prawd ostatecznych.

Wielkie nazwiska twórców francuskiego romantyzmu otwiera François-René de Chateaubriand ( 1768 - 1848 ) oraz Charles Nodier (dzięki zorganizowaniu swojego Cénacle (koło artystyczne) w Bibliothèque de l'Arsenal ). Następnie dołączyli: Victor Hugo ( 1802 - 1885 ), Stendhal ( 1783 - 1842 ), Théophile Gautier ( 1811 - 1872 ), Alfred de Vigny ( 1797 - 1863 ), Charles Leconte de Lisle ( 1818 - 1894 ), Gérard de Nerval ( 1808 - 1855 ) oraz Joséphin Soulary ( 1815 - 1891 ). Charles Baudelaire w Sztuce romantycznej wymienia również takich twórców jak Jean de Falaise , Champfleury , Pierre Dupont , Jules Janin , Filibert Rouviere , Gustave Flaubert , Charles Asselineau , August Barbier , Marceline Desbordes-Valmore , Pétrus Borel , Hegezyp Moreau , Gustave Le Vavasseur .

We Francji romantyzm trwał dłużej niż do roku 1830 , jednak do tego czasu miał inną dynamikę niż w późniejszym okresie: początkowo dominował indywidualizm. Bohater romantyczny miał naturę arystokratyczną i gardził tłumem. Odczuwał niesmak w stosunku do życia, ale czcił przodków i dawne czasy. Marzył o samotności i przeżywał głębokie, skomplikowane i "niemożliwe" uczucia miłosne. Ucieleśniał wieczystą niezgodę wobec powszechnie wyznawanych ideałów; był przy tym niezdolny do czynu. Po roku 1830 wizja romantyczna zmienia charakter: więcej uwagi poświęca się społecznym uwarunkowaniom kondycji ludzkiej. Bohater romantyczny angażuję się w walkę o wyzwolenie. Jego namiętności znajdują ujście w jego działalności (wyzwolenie narodowe, walka o emancypację klas niższych, walka z niewolnictwem w koloniach). Sztandarową postacią staje się Lorenzo de Médicis – bohater Alfreda de Musset . Wielką rolę w przełamaniu dominacji ideału epoki klasycyzmu odegrał dramat Victora Hugo Hernani , który stał się powodem znamiennej walki klasyków z romantykami .

Polska

Romantyzm w historii polskiej literatury przypadał na lata 1822-1863, zaś do jego czołowych przedstawicieli można zaliczyć m.in. Adama Mickiewicza , Juliusza Słowackiego , Cypriana Norwida , Zygmunta Krasińskiego czy Ignacego Kraszewskiego .

Sztuki plastyczne

Caspar David Friedrich Dwaj mężczyźni obserwujący księżyc (1819)

Prace malarzy, rzeźbiarzy i architektów, tworzących w tym czasie, są bardzo różnorodne. Wyrażają one przede wszystkim romantyczną postawę i światopogląd. Częste są, podobnie jak w literaturze, nawiązania do legend, poezji Dantego i Johna Miltona , dzieł Szekspira .

Malarstwo

Malarstwo okresu romantyzmu jest niejednolite. Można wyróżnić jednak pewne cechy malarstwa tej epoki na podstawie czołowych, głównych i najbardziej znaczących artystów tego nurtu, takie jak bogaty koloryt, kontrastowy światłocień, miękki modelunek, podkreślanie wartości fakturalnych płótna i dynamizowanie kompozycji. Równocześnie część artystów pozostawała wierna ideałom klasycyzmu i realizmu.

Za prekursorów romantyzmu uważa się: Johanna Heinricha Füssli (gdyż stosował bliską tej epoce kolorystykę i ekspresję) oraz Francisco Goyę . Za artystę, który najlepiej wyraża romantyczne idee uważany jest niemiecki pejzażysta Caspar David Friedrich , dla którego charakterystyczne są nokturny , przedstawienia ruin, cmentarzy, roztrzaskanych statków, świtów i zmierzchów. W Anglii w tym czasie tworzą także czterej inni pejzażyści: Samuel Palmer , Richard Parkes Bonington , John Constable i William Turner , we Francji natomiast: Théodore Géricault i Eugène Delacroix . W Niemczech działali w tym okresie Nazareńczycy : Johann Friedrich Overbeck , Franz Pforr , Peter von Cornelius , Julius Schnorr von Carolsfeld . Najwybitniejszym polskim malarzem romantycznym niewątpliwie był Piotr Michałowski , który oprócz znakomitych portretów, tworzył sceny batalistyczne oraz wizerunki koni. Warto także wspomnieć o Walentym Wańkowiczu i jego słynnym obrazie Mickiewicz na Judahu skale.

Architektura

Nie wykształciła się odmienna, typowo romantyczna architektura, jednak nazwą tą określa się czasem budowle utrzymane w nurcie historyzmu , zwł. neogotyckie i neorenesansowe zamki, wille i pałace. W tym okresie popularny był także ogród angielski z budowlami w różnych stylach bądź ruinami. Często wykorzystywano również wątki egzotyczne.