Samuel Orgelbrand
w tej Encyklopedii
Samuel Orgelbrand (ur. 1810 w Warszawie, zm. 16 listopada 1868 w Warszawie) – jeden z najsłynniejszych polskich drukarzy i wydawców, związany z Warszawą . "Odkrywca" Józefa Ignacego Kraszewskiego , autorytet w sprawach wydawniczych, wydawca pierwszej polskiej nowoczesnej wielotomowej encyklopedii.
Spis treści |
[ edytuj ] Biografia
Był synem niezamożnego kupca Chaima Judy i Anny z domu Jud i starszym bratem Maurycego . W swych latach młodzieńczych, 1826 - 1830 , Samuel był uczniem Rządowej Szkoły Rabinów , której program kształtowany był przez żywe w niej tendencje asymilacyjne ; mimo więc swojej tradycji kulturowej i religijnej był później zwolennikiem asymilacji kulturowej ludności żydowskiej w społeczeństwie polskim. Ożeniony z Anną Starkman (1812-1884), córką zamożnego handlarza futrami z warszawskiej Pragi. Miał z nią ośmioro dzieci: Elżbietę (1838-1905), Rozalię (1839-1843), Karolinę (1840-1905), Joachima (1841-1859), Józefa (1843-1848), Hipolita (współwłaściciela wydawnictwa, 1843-1920), Mieczysława (współwłaściciela wydawnictwa, prawnika, 1847-1903) i Helenę (1850-1922).
Działalność wydawniczą rozpoczął w 1829 wydaniem ody "Ostatni człowiek" T. Campbella w tłumaczeniu K. Piotrowskiego. Przy ul. Nowiniarskiej 1800 otworzył w 1836 r. księgarnię antykwaryczną pod firmą "S. Orgelbrand i Sp." (chociaż w spółce tej nie miał wspólnika); w 1839 przeniósł ją na ul. Miodową 496. W 1840 uruchomił przy księgarni wypożyczalnię książek polskich, a w 1845 – również francuskich. W latach 1841 do 1857 był współwłaścicielem księgarni w Suwałkach , później uruchomił również skład książek w Lipsku . Udzieliwszy bratu Maurycemu pożyczki 4500 rubli stał się też – do czasu spłaty połowy długu – właścicielem założonej przezeń księgarni w Wilnie . W roku 1859 nabył na własność kamienicę przy Krakowskim Przedmieściu 372 i przeniósł do niej księgarnię z Miodowej (przedtem zlikwidował tam wypożyczalnię). Księgarnię urządził "na wielką skalę i podług nader umiejętnego planu". Od roku 1863 prowadził w swojej księgarni sprzedaż książek wyłącznie wydanych własnym nakładem, wyprzedawszy uprzednio asortyment obcych wydawców.
W roku 1844 zakupił od Stefana Lasockiego małą drukarnię , którą w następnych latach stopniowo rozbudowywał. W 1861 kupił odlewnię czcionek , uruchomił dział stereotypii i introligatornię . Kupił w tym celu rozległą posesję przy ul. Bednarskiej 396B (wg późniejszej numeracji 20) łączącą się z Krakowskim Przedmieściem 443 (później nr 66). Odwiedzał w latach sześćdziesiątych XIX w. drukarnie w Londynie , Paryżu i w różnych miastach w Niemczech rozbudowując równocześnie własną; jako pierwszy na ziemiach polskich wprowadził w 1861 napęd maszyn drukarskich przy pomocy maszyny parowej . Jego firma zatrudniała w tym czasie 160 osób, a wkrótce potem – dwieście. Czcionki z odlewni Orgelbranda używane były także w innych drukarniach Królestwa Polskiego , a także w Wilnie i Kijowie . Otrzymał za nie nagrody na wystawach w Moskwie w 1865 i w Paryżu w 1867 .
Działalność wydawniczą, rozpoczętą w 1829 , kontynuował równolegle do działalności poligraficznej i księgarskiej. Początkowo wydawał poczytne powieści francuskie, m.in. A. Dumasa – ojca , P. de Kocka, E. Sue (m.in. jego "Pierścień" w przekładzie własnym, 1836 ). Później zaczął wydawać również pozycje ważne z puktu widzenia społecznego i narodowego, także naukowe: historyczne, historycznoliterackie, przyrodnicze oraz podręczniki. Wydał m.in. 30 książek J. I. Kraszewskiego (w tym "Pomnik do historii obyczajów w Polsce"), także Fredrę , Słowackiego , J. Boguckiego, J.A. Miniszewskiego i innych. Wydał "Bibliotekę starożytną pisarzy polskich" ( 1843 - 1844 i drugie wydanie 1854 ) w opracowaniu K.W. Wóycickiego, tego samego autora "Cmentarz Powązkowski pod Warszawą" ( 1855 - 1858 ), "Starożytną Polskę pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym" M. Balińskiego i T. Lipińskiego ( 1843 - 1846 ), "Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce" F.M. Sobieszczańskiego ( 1847 - 1849 ), "Piśmiennictwo polskie" W.A. Maciejowskiego ( 1853 ), "Pomniki i mogiły Polaków na cmentarzach zagranicznych" E. Marylskiego ( 1860 ), także " Boską komedię " Dantego w tłumaczeniu J. Korsaka ( 1860 ).
Orgelbrand wydawał również czasopisma, m.in. noworocznik "Pierwiosnek" ( 1838 - 1848 ) pod redakcją Pauliny Krakowskiej oraz tygodnik "Kmiotek" redagowany przez P.E. Leśniewskiego (w roku 1846 również przez F.M. Sobieszczańskiego). Tygodnik ten, prenumerowany przez gminy, wychodził w latach 1842 - 1850 , i poza zbieżnością tytułu nie miał wiele wspólnego z innym, wydawanym też w Warszawie , również dla społeczności wiejskiej, w latach sześćdziesiątych XIX w. przez M. Glücksberga .
Niektóre wydawane przez Orgelbranda książki i czasopisma ilustrowane były drzeworytami , m.in. wg rysunków W. Smokowskiego oraz litografiami barwnymi, wykonywanymi w zakładzie M. Fajansa .
Prócz w sumie około pół tysiąca wydawnictw w języku polskim Orgelbrand wydał również około stu pozycji po hebrajsku , m.in. księgi Miszny i Gemary oraz dwudziestotomowy, pierwszy w Polsce kompletny " Talmud Babiloński" ( 1860 - 1864 ), w którego edycję, w zamian za udział w zyskach, zainwestował lekarz Julian Weinberg, pokrywając 30% kosztów. To monumentalne wydawnictwo miało niemały na ówczesne czasy nakład 5000 egzemplarzy i sprzedawane było również poza granicami Kongresówki .
Wśród wielu wydanych pozycji szczególnym wydarzeniem stała się wydana przez Samuela Orgelbranda w latach 1859 - 1868 Encyklopedia Powszechna w 28 tomach. Korespondencję z autorami w sprawie jej wydania Orgelbrand podjął w połowie roku 1856 . W 1858 zawiązał komitet redakcyjny, w skład którego powołał K.W. Wóycickiego , L. Rogalskiego, F.H. Lewestama , J. Pankiewicza, później też F.M. Sobieszczańskiego . Sekretarzem tego komitetu przez rok był Józef Grajnert , a po nim Cezary Biernacki . W jej opracowanie zaangażowanych było 181 polskich uczonych. Encyklopedia subskrybowana była początkowo przez trzy tysiące prenumeratorów i ukazywała się od roku 1859 , w formie zeszytów – po trzy w miesiącu. Po 1863 ( Powstanie styczniowe ) liczba prenumeratorów spadła do poniżej 1000, ale mimo wzrostu kosztów oraz przekroczenia planowanej objętości wydawnictwa (pierwotnie zakładano 15 tomów), edycję Encyklopedii doprowadzono do końca w 1868 roku, wydawszy na to zawrotną na owe czasy kwotę 120 tysięcy rubli.
Działalność Samuela Orgelbranda prowadzona była z dużym rozmachem, wyczuciem, wytrwałością oraz bezwzględnością; potrafił omijać trudności związane z carską cenzurą , bez trudu i bez litości pokonywał konkurentów na rynku. Kupił w Warszawie kilka posesji, posiadłości ziemskie w istniejącym w XIX w. powiecie czerskim i zabezpieczenia na hipotekach różnych posesji. Po jego śmierci całość jego majątku oszacowano na 363 450 rubli. Trzy tygodnie przed śmiercią napisał: "przywiązanie nazwiska swojego na zawsze do publikacji olbrzymiej, rzeczywiście pożytecznej i godnej trudów całego życia ludzkiego, może (...) stać się ideałem najwyższym, najpiękniejszą puścizną, jaką swoim dzieciom przekaże". Pochowany jest na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 20, rząd 6) [1] [2] , a na jego nagrobku wykuto: Księgarz wydawca pierwszej encyklopedii polskiej.
W październiku 2010 roku Rada m.st. Warszawy nadała imię Samuela Orgelbranda skwerowi w Warszawie w okolicach ul. Bednarskiej i Mariensztatu, nieopodal miejsca, gdzie znajdowała się drukarnia Orgelbrandów [3] .
Kolejne edycje Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda, wydane po śmierci Samuela przez jego synów, Hipolita i Mieczysława , to skrócona wersja 12-tomowa z lat 1872 - 1876 oraz 1877 - 1879 i 18-tomowa, 1898 - 1912 (szesnaście tomów do 1904 i dwa Suplementy – cz. I 1911 i cz. II 1912 )
[ edytuj ] Zobacz też
- polskie encyklopedie
- inne osoby o nazwisku Orgelbrand
Przypisy
- ↑ Grób Samuela Orgelbranda w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie
- ↑ Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie. Warszawa: Rokart, 2003. ISBN 83-916419-3-7 .
- ↑ Skwer Samuela Orgelbranda . www.radawarszawy.um.warszawa.pl, 2010-10-27. [dostęp 2011-01-04].
[ edytuj ] Bibliografia
- Henryk Kroszczor : Cmentarz Żydowski w Warszawie. Warszawa : Państwowe Wydawnictwo Naukowe , 1983 , s. 21. ISBN 83-01-04304-0 .
- Kazimierz Reychman, Szkice genealogiczne, Serja I., Hoesick F., Warszawa 1936, ss. 149–151.
[ edytuj ] Linki zewnętrzne
| Walka na noże w amerykańskiej kampanii prezydenckiej | ||
Zaostrza się kampania prezydencka w USA, pełna wzajemnych oskarżeń i ataków personalnych. Prezydent Barack Obama określa swego republikańskiego oponenta Mitta Romney'a mianem bezlitosnego kapitalisty, Romney natomiast oskarża go o powiększenie długu publicznego.
|
||
| Największe organizacje lekarzy powołały sztab kryzysowy | ||
Najważniejsze organizacje lekarskie w Polsce powołały sztab kryzysowy. Wezwał on medyków i świadczeniodawców do niepodpisywania umów z NFZ na wystawianie recept refundowanych.
|
||
| Nowy wiersz Grassa, tym razem na temat Grecji | ||
W niecałe dwa miesiące po opublikowaniu krytykującego Izrael wiersza niemiecki laureat literackiej nagrody Nobla Guenter Grass ponownie wdał się w poetycką polemikę na aktualny polityczny temat - tym razem postępowania UE wobec pogrążonej w kryzysie Grecji.
|
||
| Odwrócenie trendów? PO już nie traci | ||
Platforma Obywatelska zyskuje na poparciu, PiS traci. Różnica między tymi partiami wynosi 10 procent - takie są wyniki najnowszego sondażu telefonicznego TNS Polska dla programu Forum w Telewizji Polskiej.
|
||
| Kombatanci upokorzeni na granicy? PiS interweniuje | ||
Klub Parlamentarny PiS domaga się od premiera reakcji na potraktowanie kombatantów na granicy polsko-białoruskiej. Weterani, którzy jechali do Polski na zjazd łagierników-żołnierzy AK, zostali - według PiS - upokorzeni przez polską Straż Graniczną.
|
