San
| San | |
 Rzeka San, widok z zamczyska Sobień k. Załuża , oddzielająca Pogórze Bukowskie od Gór Słonnych |
|
| Lokalizacja | Europa  Polska  Ukraina |
| Źródło | Przełęcz Użocka, pd.-wsch. zbocza Piniaszkowego ok. 950 m n.p.m. |
| Ujście | Wisła Dąbrówka Pniowska |
| Długość | 443, 4 km |
| Powierzchnia zlewni | 16 861 km² |
| Największe dopływy | Tanew , Wisłok , Solinka , Osława , Wiar |
| Średni przepływ | 124 m³/s przy ujsciu |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
| Rzeki Polski | |
San ( ukr. Сян, niem. Saan [1] ; łac. Saan [2] ) – rzeka w południowo-wschodniej Polsce , prawobrzeżny dopływ Wisły . Długość – 443, 4 km. Na odcinku ok. 55 km tworzy granicę między Polską i Ukrainą (od miejsca położonego kilkaset metrów od źródeł, aż do wielkiego zakola wokół Łysani koło Smolnika nad Sanem ). Powierzchnia zlewni – 16 861 km² (14 390 km² w Polsce, 2471 km² na Ukrainie)[ potrzebne źródło ].
Spis treści |
[ edytuj ] Przebieg
Źródło Sanu znajduje się na terenie Ukrainy, na wysokości około 925 m n.p.m. , na południowo-wschodnich stokach Piniaszkowego w Bieszczadach Zachodnich , w pobliżu miejscowości Sianki . Na granicy Polski i Ukrainy, przy monolicie granicznym 224, znajduje się źródło jego pierwszego lewego dopływu. Na tym znaku granicznym strona ukraińska w 1996 roku zawiesiła tablicę błędnie informującą, iż jest to witik riki Sian (źródło rzeki San). Rzeczywiste główne źródło Sanu znajduje się wyżej, około 200 m na południowy zachód od obelisku w centrum śródleśnej polany ok. 30 m od granicy z Polską [3] San w górnym biegu płynie na północny zachód, przepływa przez Bieszczady , gdzie tworzy malowniczy przełom pomiędzy Otrytem a Tołstą . Na odcinku bieszczadzkim na Sanie utworzono dwa sztuczne zbiorniki wodne: Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie . Następnie w okolicach Sanoka San skręca na północ i przepływa przez Pogórze Środkowobeskidzkie , oddzielając od siebie Pogórze Przemyskie i Pogórze Dynowskie . W okolicach Dynowa skręca na wschód i, meandrując , dociera do Przemyśla . Na odcinku od źródła do Przemyśla San jest rzeką górską . Na wschód od Przemyśla, na terenie tzw. Bramy Przemyskiej , zatacza łuk na północ i ponownie, tym razem już ostatecznie, przyjmuje kierunek północno-zachodni. Na tym odcinku rzeka płynie Doliną Dolnego Sanu , stanowiącą część Kotliny Sandomierskiej . San zbiera liczne niewielkie dopływy z Pogórza Dynowskiego i Płaskowyżu Kolbuszowskiego na zachodzie oraz z Płaskowyżu Tarnogrodzkiego i Równiny Biłgorajskiej na wschodzie. Dolina Sanu jest na tym odcinku szeroka (do 10 km), pełna starorzeczy , wypełniona przez łąki i lasy łęgowe . San uchodzi do Wisły na północny wschód od Sandomierza .
[ edytuj ] Dolina Sanu
Dolina Sanu na odcinku od Przemyśla do Sandomierza stanowi korytarz komunikacyjny, którym biegną droga krajowa 862 i linia kolejowa Przemyśl – Rozwadów . W dolinie dolnego Sanu leżą miasta: Jarosław , Radymno , Przeworsk , Sieniawa , Leżajsk , Krzeszów (miasto w latach 1641–1869), Ulanów , Rudnik nad Sanem , Nisko i Stalowa Wola . W dolinie górnego Sanu leżą Lesko , Zagórz , Sanok , Dynów i Przemyśl .
Ta część doliny charakteryzuje się dużym udziałem łąk kośnych, lasów łęgowych , olsów bagiennych , a także starorzeczy , szuwarów i turzycowisk . Charakterystyczne gatunki zwierząt kręgowców to różanka , boleń , kumak nizinny , różne gatunki żab zielonych (np. jeziorkowa ), derkacz , tracz nurogęś , brodziec piskliwy , gąsiorek , srokosz , czajka , rycyk , wydra , łoś , chomik [ potrzebne źródło ].
[ edytuj ] Dorzecze
Dopływy Sanu:
[ edytuj ] Fauna
-
Bocian czarny nad Sanem w Sanoku
-
Kaczki krzyżówki nad Sanem, Sanok, 2008
-
Łabędzie nad Sanem, Sanok, 31 stycznia 2009
.jpg&filetimestamp=20080728174846)
[ edytuj ] Powodzie i regulacja rzeki
[ edytuj ] 2008
Z 24 na 25 lipca 2008 wzdłuż głównej zlewni Sanu w jego górnym i środkowym biegu miała miejsce powódź . W tych dniach woda w 12 powiatach województwa podkarpackiego przekroczyła stany alarmowe, w kolejnych 9 powiatach ogłoszone zostały pogotowia przeciwpowodziowe. Z czwartku na piątek w południowo-wschodniej części województwa po kilku dniach deszczu spadło jednego dnia ponad 80 mm (dm3/m²). Z brzegów wystąpiły m.in. wody Sanu, Pielnicy , Sanoczka , Wisłoka i Stobnicy . Stobnica, której normalny stan utrzymuje się na poziomie 30 cm w ciągu kilku godzin osiągnął w Brzozowie poziom 3 metrów. Zalane zostały między innymi miejscowości Nadolany , Hłomcza , Mrzygłód , Haczów , Ulucz , Rakowa , Tyrawa Wołoska i Tokarnia , w której górski dopływ Sanoczka zniszczył most, odcinając wieś od jedynej drogi. W pierwszym dniu powodzi zniszczonych zostało na całym Podkarpaciu pięć mostów, 70 km dróg, 100 ha upraw oraz zalanych zostało 70 gospodarstw [4] [5] ,
[ edytuj ] 2010
Po kilkudniowych opadach deszczu ( 16 maja - 19 maja 2010; powódź 2010 ) nieznacznie podniósł się stan rzek w dorzeczu środkowego i górnego Sanu w tym znacząco wzrósł poziom dopływów Pielnicy i Osławy . Poziom rzek zgodnie z monitoringiem powodziowym Starostwa Powiatowego w Sanoku wynosił w dniu 19 maja 2010 o godz. 8.00: San – 322 cm, stan ostrzegawczy – 280 cm; Osława – 162 cm, stan ostrzegawczy – 170 cm, Pielnica – 278 cm, stan ostrzegawczy – 240 cm. Fala powodziowa dotarła do drogi krajowej 28 w Sanoku Olchowcach 18 maja wieczorem przez, którą przelała się. Podtopione zostały piwnice i poziom parteru w kilku budynkach mieszkalnych w tej dzielnicy miasta Sanoka.
[ edytuj ] Urbanizacja
Miasta położone nad Sanem:
- Lesko
- Sanok
- Dynów
- Przemyśl
- Radymno
- Jarosław
- Sieniawa
- Łukawica
- Nowa Sarzyna
- Rudnik nad Sanem
- Ulanów
- Nisko
- Stalowa Wola
[ edytuj ] Historia
Początki osadnictwa celtyckiego na terenie dorzecza Sanu sięgają IV wieku p.n.e. Celtowie osiedlili się w południowej części dorzecza, nad górnym i środkowym Sanem, w okolicach dzisiejszego Sanoka. Na terenie tym do chwili obecnej zlokalizowano 26 stanowisk archeologicznych z materiałami, które należy przypisać kulturze celtyckiej. Do najlepiej przebadanych należą osady w miejscowościach Pakoszówka , Sanok -Biała Góra oraz Trepcza . Na stanowisku w miejscowości Trepcza jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku znaleziono m.in. złotego statera celtyckiego.
Przed okresem wędrówek ludów tereny znajdujące się w dorzeczu Sanu należały do związku plemiennego Lugiów . W pierwszych dziesięcioleciach IX wieku obszar ten był siedzibą Lędzian , którzy następnie dostali się pod panowanie koczowniczych Madziarów . W późnym średniowieczu dolne dorzecze Sanu zostało skolonizowane przez polskich Mazurów [6] oraz Niemców ze Śląska i Saksonii – "Cały obszar Podgórza od Dołów Sanockich po Gorlice , Szymbark i Pilzno , skolonizowany był przez Sasów i do dziś jeszcze lud nazywa tę okolicę " Na Głuchoniemcach " [7] [8] , Do kolonizacji ziem w górnym dorzeczu Sanu głównie na prawie wołoskim prowadzonej przez rody Balów , Kmitów i Herburtów , doszło dopiero na przełomie XIV i XV wieku. Osadnictwo wołoskie dało początek zamieszkującym te tereny grupom etnicznym wschodniosłowiańskiej proweniencji: Łemkom i Bojkom . W wyniku powojennych przesiedleń oraz Akcji Wisła górne i środkowe dorzecze Sanu opuściła autochtoniczna ludność tych ziem pochodzenia ukraińsko-ruskiego. Rozproszone enklawy tej grupy pozostały w dorzeczu Osławy . Obecni mieszkańcy tego regionu to ludność polska pochodząca z województwa podkarpackiego, okolic Nowego Targu, Śląska Cieszyńskiego oraz przybysze z dużych miast Polski.
Najstarszymi miejscowościami położonymi nad Sanem i odnotowanymi w źródłach historycznych przed rokiem 1340 są; Przemyśl , Trepcza i Sanok .
W latach 70. XX wieku opracowano projekt budowy kaskady górnego Sanu, w skład której miały wchodzić (oprócz dwóch istniejących zbiorników): zapora i zbiornik wodny w Niewistce , zbiornik wyrównawczy w Dynowie oraz stopnie wodne w Wybrzeżu , Kupnej i Tarnawcach . Projekt ten został jednak zarzucony [9] .
[ edytuj ] Hydronimia
Nazwa rzeki ma etymologię prawdopodobnie praindoeuropejską, w znaczeniu 'wartki, bystry strumień' (taki San właśnie jest na odcinku aż do Przemyśla ). W języku Gallów san znaczyło 'rzeka'. Nazwy rzek Shannon ( irl. Siannan), Saona , Seine i San mają wspólny źródłosłów [10] [11] [12] [13] , [14] ;, , " . Według różnych interpretacji dzieła Ptolomeusza Geografia dorzecze Sanu we wczesnym średniowieczu II/III w. n.e. mogło być siedzibami celtyckich plemion Anartów i Saboków [15] . W źródłach nazwę rzeki podawano jako Sanъ, reku Sanъ, k Sanovi, nad Sanomъ ( 1152 ), Sanu ( 1287 ), San 1339 , Szan 1406 , Sanok 1438 , Saan 1439 , Sayn 1445 , San 1467 , Szan 1517 , Schan 1526 [16] .
[ edytuj ] San w sztuce i kulturze
- Gyóni Géza - "Tylko jedna noc" (węg. Csak egy éjszakára) poemat
- Paweł Czubyński - Hymn Ukrainy , 1862
- Kalman Segal . A shṭeṭl baym San. 1965. (opowiadanie)
- Marian Pankowski . U starszego brata na przyzbie. 2005 (opowiadanie)
Przypisy
- ↑ Josef von Reilly. Das Koenigreichs Galizien und Lodomerien mittlere Kreise. Nro. 36. Wien. 1791 [w:] Archiwum Państwowe w Krakowie ul. Sienna. Sygnat. 1629/684/0/ TSchn nr. poz. 980
- ↑ "Item Saan, cuius fons Montibus Sarmaticis , ex monte, qui dicitur Byesked, " [w:] Ioannis Dlugossii Annales: seu, Cronicae incliti Regni Poloniae, t.1-2.; Jan Długosz . Dzieła wszystkie. 1873 . str. 13
- ↑ Zbigniew Sikora, Główne źródło Sanu znajduje się pod Piniaszkowym, Almanach Karpacki Płaj nr 37, 2008
- ↑ Gazeta Wyborcza. Rzeszów. 26-27 lipca. 2008. strony 1 – 3. Powódź. Groźne wody Wisłoka i Sanu
- ↑ Tygodnik Sanocki. Nr 31, (873) ISSN 1232-6534
- ↑ " Mazowsze zasługuje na uwagę ze względu uzdolnień kolonizacyjnych ludności, które to plemię zapędzały na Ruś Czerwoną , w ziemię bialską, więc w sadyby dawnych Jaćwingów , na Podole . Wszędzie jednakże swoje plemienne cechy, a chociażby nazwę Mazurzy. Do dziś dnia (Tatomir Geografija Galicji 1876 . str. 59) między Rabą a lewym brzegiem Sanu ludność miejscowa nosi nazwę Mazurów, z których część pod nazwą Grębowiaków (Lisowiaków al. Borowców) siedzi między Wisłą, dolnym Sanem po Mielec , i Leżajsk . Mamy zaś ślady, że w 1373 w Sanockiem nad Sanem, z daru księcia Władysława Opolczyka , a wówczas pana Rusi (lwowskiej) otrzymał wieś Jabłonicę Przybysław syn Fala z ziemi łęczyckiej ( AGZ t. VII, str. 15-16)..." [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VI. III. Etnografia i stosunki społeczne, s. 191.
- ↑ Jan Aleksander Karłowicz , Aleksander Walerian Jabłonowski . Lud. Rys ludoznawstwa polskiego. [w:] Polska. Obrazy i opisy, t. I, Lwów. s.69-215. 1906.
- ↑ "Lud tutejszy nie grzeszy zbytnią urodą, ale jest rosły, silny i wytrwały w pracy, a przytem uczciwy i moralny, w czem przedstawia zupełne przeciwieństwo z sąsiadującymi z nim ludnością ruską i mazurską , która nie posiada w tym stopniu żadnej z powyższych zalet, choć pod zewnętrznym względem przedstawia typ o wiele idealniejszy. Iwoniczanin , osiadły w górach przejął zwyczaje ludu górskiego; zamieszkuje on jak oni kurne chaty i ciężkim trudem około jałowej roli zdobywa sobie kęs chleba. ... " Władysław Bełza . Iwonicz i jego okolice. Warszawa, Lwów, Kraków. 1885 . str. 32.
- ↑ Paweł Wład: Województwo przemyskie. Zarys geograficzny. Przemyśl 1996. ISSN 0239-6602
- ↑ "celtyckie nazwy rzek, głównie dopływów Wisły, jak Raba , Ropa , San i inne ". "Światowit. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej". Państwowe Wydawn. Naukowe. 1962. 254.; "[...] cytowane w literaturze, a więc: San, Raba, Ropa oraz braha albo bryja, sługa, hak, szczęka (patrz prace Mikołaja Rudnickiego, Jana Rozwadowskiego : Nazwy Wisły i jej dorzecza. Monografia Wisły. 2; Studia nad nazwami rzek słowiańskich, I. Rozprawa. PAU. XLIII; przypisy tamże)" [w:] Janina Rosen-Przeworska : Tradycje celtyckie w obrzędowości Protosłowian. Ossolineum. 1964, s. 117. " Pierwiastek celtycki sań, sen, od którego wywodzi się nazwa rzeki San (tak samo jak i Sekwany)" – "Kultura". Instytut Literacki (Paris, France) 1987. s. 175.; "[...] na linii na wschód po rzekę San, i dalej wznosząc łańcuch imponujących fortec położonych na wzgórzach. [...] W okolicach Krakowa celtyckie nazwy miejscowości i rzek – takie jak Tyniec czy Soła [...]" [w:] Norman Davies , Elżbieta Tabakowska . Boże igrzysko. Znak. 1989. str. 77; "[...]San (lateinische Graphie wie bei Sandomierz, Santok usw.). Vgl. altind. sindhu- 'Fluß', den irischen GN 'Shannon' und den Maizzufluß 'Sinn'" [w:] Irena Kwilecka : Etnolingwistyczne i kulturowe związki Słowian z Germanami. Instytut Słowianoznawstwa PAN. 1987. ISBN 83-04-02472-1 s. 64.
- ↑ "Puisqu'il est impossible de les enumerer tous citons moins: Brda , Brenna , Bzura , Drwęca , Mroga , Nida , Raba , San, etc. Bzura selon Jan Michał Rozwadowski correspond avec Brigulos , Drwęca aves Druentia, Durance , Nida avec Nidder , Raba avec Raab, San avec Sadne et Sein ." "Ethnologia Polona". Instytut Historii Kultury Materialnej ( Polska Akademia Nauk ). 1981. p. 49.
- ↑ "An adouci en san, eau , rivière; stach, sinueux, qui tourne. Allusion au cours sinueux de la Charente". op. cit. Antiq. de France. [in:] Revue des ëtudes historiques. Société des études historiques. 1835 . p.242.; Senne , nom propre de rivière. – Scène , ». L liou on l'on joue. – Seine , sf, sorte de «lot. 17. Cen», sm, impôt. – San, np Sen», sm, jugement [...]". [in:] Dictionnaire de pédagogie et d'instruction primaire. Ferdinand Edouard Buisson. 1883 . p. 980.
- ↑ "Le terme sawn « cleft, gully » est rapproché du breton san, saon s.f. « aqueduct, san-dour »." Études celtiques. Société d'Éditions "Les Belles Lettres", 1985 p. 337.
- ↑ "La racine san est à la base des patronymes : Sangnier, Sagne , Sagnolle, Lassassaigne et Delassassaigne dont un ancentre a habitè près d'un marais." [in:] Paul Bailly . "Toponymie en Seine-et-Marne: noms de lieux". Editions Amatteis, 1989 . p. 77.
- ↑ ;"Sa-boki, San-boki, (Sanianie, mieszkańcy rzeki San) [Ptolomeusz. Geogr. 1. II. s. 11.] "Časopis Českého Museum". 1835 , s. 309; "als Sa-boki statt San-boki (die am Flusse San Wohnenden). "Jahrbücher für Wissenschaftliche Kritik". 1843 .; "Saboki pour Sanboki (les riverains de la San); Nouvelles annales des voyages. LES PAPES GÉOGRAPHES et la Cartographie du Vatican. (Ptolémée) 1852 . ser. v. 136. Pt. 32, s. 238.; "Właśnie też Szafarzyk kładzie nawet według Ptolomeusza w tych stronach bo nad Sanem , naród mniejszy i mało znany Saboków. Saboci – Sabokoi (Σαβοχοι); mieniąc, że nazwa ta z dwóch jest wyrazów złożona; Sa (zamiast San) i boki – jak Naliboki, Wisłoboki, i podobne. Słówko więc: bok znaczące tyle co brzeg (ripa) w złączeniu z Sa (San) nadawało wtedy nazwę Żupie czyli ziemi nad Sanem – którą cudzoziemcy obrócili na lud tego nazwiska. (Sz. I. P. 10.9) "Czas. Dodatek miesięczny". 1856 . s. 526.; Pavel Josef Šafařík: Slovanské starožitnosti. Oddíl dějepisný. Okres 1, 2. 1862 . s. 501. ;"Südlich von den Avareni (in Galizien) setz Ptolom. die Anartophracti (südlich von den Ombrones). Auf die Burgiones folgen die Arsiaetae, dann die Saboki (am San), die Piengitae [...]". "Zeitschrift für Ethnologie". Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Deutsche Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Deutsche Gesellschaft für Völkerkunde. V. 3. 1871 . s. 481.
- ↑ Wszystkie zapisy nazw rzeki potwierdzają, jak wykazuje historyk, profesor Jerzy Nalepa , dawne pierwotnie zachodniosłowiańskie pochodzenie osadnictwa nad tą rzeką. w: Jerzy Nalepa , Polacy nie przejęli od Ukraińców nazwy rzeki San : ze studiów nad najdawniejszym pograniczem polsko-ruskim. "Język Polski" 1997, z. 2/3 s. 150-162.
[ edytuj ] Bibliografia
- Adam Fastnacht : Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, Kraków 2002. ISBN 83-88385-14-3
- Zbigniew Sikora: Źródło Sanu – gdzie jest naprawdę?. Płaj. Almanach karpacki 2006, nr 32 (wiosna). ISSN 1230-5898
- Bieszczady. Mapa turystyczno-nazewnicza, w: Wydawnictwo Ruthenus , Krosno 2008
- Wojciech Blecharczyk : Walory przyrodnicze dorzecza Sanu. Rzeszów-Sanok. 2005 . ISBN 83-905142-8-1
- Zbigniew Sikora: Główne źródło Sanu znajduje się pod Piniaszkowym. Płaj. Almanach karpacki 2008, nr 37
[ edytuj ] Linki zewnętrzne
- Źródło Sanu – gdzie jest naprawdę?
- słowacki atak na linię Mołotowa nad rzeką San k. Sanoka, zdjęcia umocnień
- o Sanie w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego
- Wschód słońca nad Sanem - fotogaleria
|
||||||||
| Walka na noże w amerykańskiej kampanii prezydenckiej | ||
Zaostrza się kampania prezydencka w USA, pełna wzajemnych oskarżeń i ataków personalnych. Prezydent Barack Obama określa swego republikańskiego oponenta Mitta Romney'a mianem bezlitosnego kapitalisty, Romney natomiast oskarża go o powiększenie długu publicznego.
|
||
| Największe organizacje lekarzy powołały sztab kryzysowy | ||
Najważniejsze organizacje lekarskie w Polsce powołały sztab kryzysowy. Wezwał on medyków i świadczeniodawców do niepodpisywania umów z NFZ na wystawianie recept refundowanych.
|
||
| Nowy wiersz Grassa, tym razem na temat Grecji | ||
W niecałe dwa miesiące po opublikowaniu krytykującego Izrael wiersza niemiecki laureat literackiej nagrody Nobla Guenter Grass ponownie wdał się w poetycką polemikę na aktualny polityczny temat - tym razem postępowania UE wobec pogrążonej w kryzysie Grecji.
|
||
| Odwrócenie trendów? PO już nie traci | ||
Platforma Obywatelska zyskuje na poparciu, PiS traci. Różnica między tymi partiami wynosi 10 procent - takie są wyniki najnowszego sondażu telefonicznego TNS Polska dla programu Forum w Telewizji Polskiej.
|
||
| Kombatanci upokorzeni na granicy? PiS interweniuje | ||
Klub Parlamentarny PiS domaga się od premiera reakcji na potraktowanie kombatantów na granicy polsko-białoruskiej. Weterani, którzy jechali do Polski na zjazd łagierników-żołnierzy AK, zostali - według PiS - upokorzeni przez polską Straż Graniczną.
|
