Substancja psychoaktywna
Substancja psychoaktywna, substancja psychotropowa – substancja chemiczna ( związek chemiczny ) oddziałująca na ośrodkowy układ nerwowy przez bezpośredni wpływ na funkcje mózgu , czego efektem są czasowe zmiany postrzegania , nastroju , świadomości i zachowania .
Substancje psychoaktywne lub środki je zawierające ( używki ), mogą być używane rekreacyjnie w celu wywołania zmiany świadomości (np. kawa , napoje alkoholowe , heroina , kokaina , czy środki pochodzenia konopnego ), w kulcie niektórych religii (np. zawierający meskalinę kaktus Pejotl , czy grzyby psylocybinowe ), w medycynie (np. opioidy , czy kannabinoidy do łagodzenia bólu , stymulanty do łagodzenia objawów narkolepsji i ADHD , leki przeciwdepresyjne i antypsychotyczne w neurologii i psychiatrii ).
Używanie wielu z tych substancji (zwłaszcza stymulantów i depresantów ) może doprowadzić do nałogu i uzależnienia , oraz wyrządzić znaczne szkody zdrowotne . Z kolei inne ( psychodeliki ) potrafią niekiedy pomóc w leczeniu uzależnień (np. ibogaina czy LSD ).
Zażywanie środków psychoaktywnych na przykładzie amfetaminy:
- jako używka (narkomania),
- jako środek dopingujący w sporcie (w odpowiednio zmniejszonych dawkach),
- jako środek pobudzający zdolność uczenia
- jako środek wzmacniający podczas długotrwałego wysiłku (amfetamina była podawana podczas II wojny światowej lotnikom wyruszającym na długie trasy),
- w lecznictwie (np. w Stanach Zjednoczonych w terapii ADHD i narkolepsji). Dawki terapeutyczne są wielokrotnie niższe od dawek "rekreacyjnych" – w USA jest to od 5 do 40 mg na dobę.
- w celach odchudzających (wysoka nadwaga)
Spis treści |
[ edytuj ] Diagram
Poniższy diagram Venna przedstawia zestawienie najpopularniejszych substancji psychoaktywnych w nakładających się grupach i podgrupach bazując na ich farmakologicznej klasyfikacji i subiektywnych efektach. Elementy posegregowane są w grupach ze względu na podobieństwo działania, a także oraz zachowanie zgodności z legendą opisaną poniżej diagramu.
[ edytuj ] Legenda
- Niebieski: Siła stymulantów wzrasta na lewo i do góry.
- Czerwony: Siła depresantów wzrasta na prawo i na dół.
- Zielony: Psychodeliki po lewej, dysocjanty po prawej, działanie mniej przewidywalne na dole i po prawej, i ogólnie silniejsze na dole.
- Różowy: Neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne).
[ edytuj ] Połączone działania
- Biały: Pokrywanie się trzech głównych sekcji (stymulanty, depresanty, psychodeliki)
- Magenta (purpurowy): Pokrywanie się stymulantów (niebieski) i depresantów (czerwony)
- Turkusowy (niebiesko-zielony): Pokrywanie się stymulantów (niebieski) i psychodelików(zielony) — Psychodeliki, które mają też działanie stymulujące
- Żółty : Pokrywanie się depresantów (czerwony) i dysocjantów (zielony) — Dysocjanty, które mają też działanie depresyjne
[ edytuj ] Działanie na poszczególne neuroprzekaźniki
Jest wiele dróg, którymi substancja psychoaktyna może oddziaływać na układ nerwowy. Każda z nich ma określone działanie na jeden lub więcej neuroprzekaźników w mózgu.
Poniżej przedstawiona jest klasyfikacja leków ze względu na nadrzędne oddziaływanie na poszczególne neuroprzekaźniki . Został wymieniony tylko nadrzędny neuroprzekaźnik, mimo, że większość substancji oddziałuje na więcej niż jeden neuroprzekaźnik [1] .
| Neuroprzekaźnik bądź receptor | Klasyfikacja | Przykłady substancji psychoaktywnej |
|---|---|---|
| Serotonina | Agoniści receptorów serotoninowych | LSD , psylocybina , meskalina , DMT |
| Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) | fluoksetyna , sertralina | |
| Substancje powodujące wydzielanie serotoniny | MDMA | |
| GABA | Inhibitory zwrotnego wychwytu GABA | tiagabina |
| Agoniści receptorów GABA | etanol , barbiturany , benzodiazepiny , muscymol , kwas ibotenowy , GHB | |
| Antagoniści GABA-A | tujon , bikukulina | |
| Receptory opioidowe | Agoniści receptora opioidowego μ | morfina , heroina , oksykodon |
| Odwrotni agoniści receptora opioidowego μ | nalokson , naltrexon | |
| Agoniści receptora opioidowego κ | salvinorin A , butorfanol , nalbufina | |
| Dopamina | Inhibitory zwrotnego wychwytu dopaminy | kokaina |
| Antagoniści receptora dopaminowego | haloperidol , droperidol | |
| Monoaminooksydaza (MAO) | Inhibitory monoaminooksydazy (MAOI) | fenelzyna , iproniazid |
| Wiązanie z transporterem proteiny MAO | amfetamina , metamfetamina | |
| receptor NMDA | Antagoniści receptora NMDA | ketamina , PCP , DXM , etanol |
| Noradrenalina | Inhibitory zwrotnego wychwytu noradrenaliny | amoksapina , atomoksetyna |
| Substancje powodujące wydzielanie noradrenaliny | mianseryna | |
| Receptory kannabinoidowe | Agoniści receptorów kannabinoidowych | THC |
| Acetylocholina | Cholinergiki (agoniści acetylocholiny) | nikotyna , piracetam |
| Antycholinergiki (antagoniści acetylocholiny) | skopolamina , dimenhydrynat , difenhydramina | |
| Adenozyna | Metyloksantyny (antagoniści receptora adenozynowego [2] ) | kofeina |
| Receptory AMPA | Antagoniści receptorów AMPA | kwas kynureninowy , NBQX |
| Receptory melanokortyny | Agoniści receptorów melanokortyny | bremelanotid |
| Receptory GHB | Agoniści receptorów GHB | GHB , T-HCA |
| Receptory histaminowe | Antagoniści receptorów histaminowych H1 | Difenhydramina , Doksylamina , Mirtazapina , Mianseryna , Kwetiapina , Dimetynden |
[ edytuj ] Historia używania substancji psychoaktywnych
Używanie substancji psychoaktywnych nie jest współczesnym fenomenem. Istnieją archeologiczne dowody na to, że używanie ich miało miejsce już 10 tysięcy lat temu, również historia przedstawia dowody świadczące o tym, że starożytne kultury używały ich już 5 tysięcy lat temu.
Kiedy nauki medyczne zaczęły rozkwitać, naukowcy zasugerowali, że wywoływanie zmian świadomości jest początkiem drogi do zaspokajania w ten sposób naturalnych pragnień, takich jak głód, czy popęd seksualny.
Często zadawanym pytaniem stało się, czy to marketing, ich dostępność, czy wywieranie nacisku we współczesnym życiu jest powodem tego, że ludzie używają na co dzień wielu substancji psychoaktywnych. Tylko jedna teoria popatrzyła wstecz w historie, czy też na dziecięce pragnienia, takie jak chęć huśtania się, aby zobaczyć, że używanie ich jest drogą do zaspokojenia dążenia do zmian stanu umysłu które jest zjawiskiem powszechnym.
Zjawisko to nie ogranicza się do ludzi. Wiele zwierząt konsumuje różne psychoaktywne rośliny, zwierzęta, nasiona, a nawet sfermentowane owoce, wyraźnie odurzając się przy tym. Legendy o świętych roślinach często zawierają wzmianki o zwierzętach, które uczą ludzi używania ich.
Biologia sugeruje ewolucyjny związek pomiędzy psychoaktywnymi roślinami i zwierzętami konsumującymi je, odpowiadając na pytanie dlaczego te substancje oddziałują na receptory znajdujące się w obrębie systemu nerwowego.
W XX wieku rządy początkowo reagowały na wiele substancji psychoaktywnych kryminalizacją ich użycia, zaopatrywania w nie i handlu nimi. Godnym zauważenia przypadkiem tego jest czas Prohibicji w Stanach Zjednoczonych , kiedy alkohol był tam nielegalny przez 13 lat. Wiele rządów wyciągnęło z niej wniosek, że kryminalizacja substancji psychoaktywnych nie potrafi skutecznie zatrzymać ich użycia. W wielu krajach, położono nacisk na stosowanie redukcji szkód , przez zapewnienie potrzebnych usług użytkownikom nielegalnych substancji, doświadczającym negatywnych efektów używania ich, oraz działania mające na celu minimalizacje ich użycia, przy zachowaniu ich nielegalności. To często dążyło do partnerstwa w opracowywaniu strategii redukcji szkód przez starające się wymusić prawnie stosowanie ich agencje.
[ edytuj ] Substancje psychoaktywne a filozofia i moralność
Od tysięcy lat ludzie zajmują się badaniem substancji psychoaktywnych, zarówno przez obserwacje, jak i przez bezpośrednie przyjmowanie ich. Jednakże zdania na ich temat były zawsze skrajnie podzielone, a ich stosowanie przez długi czas było przedmiotem ważnych filozoficznych i moralnych sporów, a nawet powodem wojny (np. Wojna Opiumowa ). Większość młodzieży i osób dorosłych używa co najmniej jednej substancji psychoaktywnej. Na zachodzie najpopularniejszymi z nich są kofeina , alkohol i nikotyna , w wymienionej kolejności. Wielu ludzi akceptuje nałożone przez prohibicje ograniczenia odnośnie stosowania innych substancji, szczególnie " twardych narkotyków ", które w większości krajów świata są nielegalne. Wiele z najpopularniejszych rekreacyjnie używanych substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol, czy tytoń jest legalnymi, pomimo że wielu ludzi stawia je na równi z "twardymi narkotykami". W tym samym czasie wiele " miękkich narkotyków ", takich jak marihuana , czy psylocybina jest nielegalna i w wielu przypadkach kontrola państwowa nad nimi jest bardzo duża (dla przykładu w Stanach Zjednoczonych marihuana i psylocybina w ustawie o substancjach kontrolowanych (Controlled Substances Act), znajdują się w sekcji najniebezpieczniejszych narkotyków). Wiele osób uważa, że aktualne prohibicyjne prawo jest raczej natury politycznej.
Ponieważ wielu uzależnionych użytkowników tych substancji ma problemy z ograniczeniem, lub zaprzestaniem ich użycia, powstało wiele grup samopomocy i firm specjalizujących się w tym polu. Także wielu rodziców stara się wpływać na czyny i wybory swoich dzieci odnośnie substancji psychoaktywnych.
Na temat niemal każdej substancji psychoaktywnej trwają gorące dyskusje, czy używanie jej jest natury duchowej, czy też jest grzeszne, czy dana substancja jest lecznicza, czy może trująca, czy używanie jej jest etyczne, czy niemoralne, ryzykowne, czy odpowiedzialne, itp. Poglądy te są często zakorzenione głęboko w poglądach filozoficznych i religijnych. Bardzo trudne jest osiągnięcie zgody w dopuszczalnych dla wszystkich granicach moralnych i filozoficznych. Ważnym punktem w dyskusji jest rola prawa. Przedmiotem sporu jest to, czy powinno ono być neutralne, prohibicyjne, czy przed zakupem danej substancji powinno się wymagać recepty, czy obrót daną substancją powinien być uregulowany, czy powinno się walczyć z promocją, promować abstynencje, lub umiar, edukować w celu zwiększenia bezpieczeństwa przy ich używaniu, czy obecne prawo jest dobre, czy też powinno zostać zmienione.
[ edytuj ] Substancje psychoaktywne a psychotropowe
W Polsce zgodnie z ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii , substancją psychotropową jest każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działająca na ośrodkowy układ nerwowy , określona w wykazie substancji psychotropowych stanowiącym załącznik nr 2 do tejże ustawy.
[ edytuj ] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Lüscher C, Ungless M. The mechanistic classification of addictive drugs . „PLoS Med.”. 3, s. e437, 2006. doi:10.1371/journal.pmed.0030437 . PMID 17105338 ( ang. ).
- ↑ Ford, Marsha. Clinical Toxicology. Philadelphia: Saunders, 2001. Rozdział 36 – Caffeine and Related Nonprescription Sympathomimetics. ISBN 0-7216-5485-1
| Walka na noże w amerykańskiej kampanii prezydenckiej | ||
Zaostrza się kampania prezydencka w USA, pełna wzajemnych oskarżeń i ataków personalnych. Prezydent Barack Obama określa swego republikańskiego oponenta Mitta Romney'a mianem bezlitosnego kapitalisty, Romney natomiast oskarża go o powiększenie długu publicznego.
|
||
| Największe organizacje lekarzy powołały sztab kryzysowy | ||
Najważniejsze organizacje lekarskie w Polsce powołały sztab kryzysowy. Wezwał on medyków i świadczeniodawców do niepodpisywania umów z NFZ na wystawianie recept refundowanych.
|
||
| Nowy wiersz Grassa, tym razem na temat Grecji | ||
W niecałe dwa miesiące po opublikowaniu krytykującego Izrael wiersza niemiecki laureat literackiej nagrody Nobla Guenter Grass ponownie wdał się w poetycką polemikę na aktualny polityczny temat - tym razem postępowania UE wobec pogrążonej w kryzysie Grecji.
|
||
| Odwrócenie trendów? PO już nie traci | ||
Platforma Obywatelska zyskuje na poparciu, PiS traci. Różnica między tymi partiami wynosi 10 procent - takie są wyniki najnowszego sondażu telefonicznego TNS Polska dla programu Forum w Telewizji Polskiej.
|
||
| Kombatanci upokorzeni na granicy? PiS interweniuje | ||
Klub Parlamentarny PiS domaga się od premiera reakcji na potraktowanie kombatantów na granicy polsko-białoruskiej. Weterani, którzy jechali do Polski na zjazd łagierników-żołnierzy AK, zostali - według PiS - upokorzeni przez polską Straż Graniczną.
|
