Sudety

Sudety
Sudety Środkowe : Wzgórza Włodzickie , Góry Bardzkie , Góry Sowie
Megaregion	Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja	Masyw Czeski
Podprowincja	Sudety z Przedgórzem Sudeckim
Zajmowane jednostki administracyjne	Polska : woj. dolnośląskie woj. opolskie Czechy : kraj ustecki kraj liberecki kraj hradecki kraj ołomuniecki kraj morawsko-śląski Niemcy : Saksonia

Zniszczony sudecki las na szczycie Wielkiej Sowy (Góry Sowie)

Sudety ( 332 ) – łańcuch górski na obszarze południowo-zachodniej Polski i północnych Czech , stosunkowo niewielki skrawek znajduje się w Niemczech ; najwyższy szczyt Śnieżka , 1602 m n.p.m. ; są najwyższą częścią Masywu Czeskiego oraz najwyższymi górami Czech . Ciągną się od Doliny Łaby po Bramę Morawską . Od północnego wschodu obcięte są wyraźnym uskokiem – uskokiem sudeckim brzeżnym od Przedgórza Sudeckiego . Północna granica z Niziną Śląsko-Łużycką na linii Złotoryja – Bolesławiec – Zgorzelec jest umowna. Również południowa granica na obszarze Czech i Moraw jest dość zawikłana.

Nazwa

Nazwa Sudety pochodzi z II w . n.e. . Po raz pierwszy użył jej grecki geograf i astronom Klaudiusz Ptolemeusz , autor Wstępu do geografii, umieszczając na mapie Germanii Wielkiej i Sarmacji . Zachodnią część tych gór nazwał Sudeti Montes ["Suditi montes; sub quibus est Cabrita silva, inter quos in Sarmaticos monteis est saltus Hercynius "]. W czasach późniejszych używana była nazwa Góry Czeskie^{[ potrzebne źródło ]}.

Na temat pochodzenia nazwy "Sudety" nie ma wśród naukowców jednoznacznej opinii, większość opowiada się jednak za celtyckim jej pochodzeniem. Wyraz "Sudéta" posiada rdzeń "sud" oznaczający dzika oraz przyrostek "-éta" oznaczający las . Pierwotne znaczenie mogło więc brzmieć jako las dzików lub las dzikich świń.

Niektóre opracowania podają również źródła literackie nazwy. Po raz pierwszy nazwa Sudetów pojawiła się w 150 (lub 130) roku n.e. Geograf Klaudiusz Ptolemeusz na swojej mapie Europy środkowej zaznaczył "Sudéta óre" dla określenia rejonu Rudaw Janowickich i przyległych masywów górskich. Ten sam autor w swoim dziele Geographica Hyptegensis stosował nazwę "Sudéta Montés". Ponieważ osadnictwo celtyckie (tzw. oppida ) rozwijało się tu w II i I wieku p.n.e. , można przyjąć, że nazwa Sudetów przetrwała do czasów Ptolemeusza wśród mieszkańców tych terenów.

Czesi określali ten region do 1979 r. jako Sudety lub Sudecki system (cz. Sudety, Sudetská soustava, , ), a od tamtego czasu jako Karkonosko-jesionicką subprowincję (cz. Krkonošsko-jesenická subprovincie, , ) lub Karkonosko-jesionicki system (dawniej (przed 1979 r.) słowo "system" / cz. "soustava"). Nazwa "Sudety" jest również używana, choć rzadko; przy tym posiada nieco negatywne konotacje ( Kraj Sudetów ). Pojęcie "System Sudecki" w czasach współczesnych pojawiło się w podziale orograficznym Czechosłowacji z 1945 r. opracowanym przez prof. Hromádko oraz w publikacjach V. Häuflera, J. Korčáka i V. Krála z 1960 r. Po 1989 r. określa się ten region jako Karkonosko-jesionicka subprowincja, Sudecka subprowincja, subprowincja Sudety albo Sudety.

Niemcy niezmiennie nazywają ten rejon Sudeten.

Podstawowy podział Sudetów

Sudety dzielą się na:

• najwyższe Sudety Zachodnie - najwyższy szczyt Śnieżka (cz. Sněžka, niem. Schneekoppe) 1602 m n.p.m. w Karkonoszach ,
• Sudety Środkowe - najwyższy szczyt Wielka Desztna (cz. Velká Deštná, niem. Deschneyer Großkoppe) 1115 m n.p.m. w Górach Orlickich , a po polskiej stronie Orlica (cz. Vrchmezí niem. Hohe Menze) 1084 m n.p.m. również w Górach Orlickich ,
• Sudety Wschodnie - najwyższy szczyt Pradziad (cz. Praděd, niem. Altvater) 1492 m n.p.m. w Jesionikach , a po polskiej stronie Śnieżnik (cz. Králický Sněžník, niem. Glatzer Schneeberg) 1425 m n.p.m. w Masywie Śnieżnika .

dodatkowo:

• Przedgórze Sudeckie przez niektórych autorów jest włączane w skład Sudetów, albo jako osobna jednostka, albo jako część Sudetów Środkowych.

Dokładniejszy podział znajduje się na końcu artykułu.

Geologia

Budowa mozaikowa

Geolodzy dzielą cały masyw na Sudety Zachodnie i Sudety Wschodnie . Ich granica nie pokrywa się jednak z podziałem geograficznym, lecz przebiega na obszarze Republiki Czeskiej, na wschód od Ziemi Kłodzkiej . Różnorodne skały ( magmowe , metamorficzne i osadowe ) różnego wieku, od prekambru do kenozoiku , budują niewielkie jednostki tektoniczne, pooddzielane uskokami , tworzące tzw. mozaikową budowę geologiczną. Typowe góry zrębowe .

Obszar Przedgórza Sudeckiego należy do bloku przedsudeckiego , a w opracowaniach geotektonicznych jest włączany w obręb Sudetów.

Jednostki tektoniczne

W obrębie Sudetów można wyróżnić następujące jednostki geologiczne: blok karkonosko-izerski , nieckę północnosudecką , metamorfik kaczawski , nieckę śródsudecką , depresję Świebodzic , blok sowiogórski , strukturę bardzką , masyw gabrowo-diabazowy Nowej Rudy , metamorfik kłodzki , metamorfik bystrzycko-orlicki , masyw kudowski , Rów Górnej Nysy , masyw kłodzko-złotostocki , metamorfik Lądka i Śnieżnika , strefę Starego Miasta . Na obszarze Czech występują: niecka podkarkonoska , kopuła Keprnika , kopuła Desny , masyw Żulowej , masyw Jesenika , masyw Sobotina , kulm wschodniosudecki ( strefa morawsko-śląska ). Większa część Sudetów zbudowana jest ze skał metamorficznych , w mniejszej ilości występują skały magmowe - głębinowe i wulkaniczne oraz skały osadowe .

Przedgórze Sudeckie i część Niziny Śląskiej obejmuje blok przedsudecki . Niektóre jednostki sudeckie obcięte uskokiem sudeckim brzeżnym przechodzą na obszar bloku przedsudeckiego. Są to: metamorfik kaczawski (strefa kaczawska), blok sowiogórski, kopuła Keprnika, Kopuła Desny, masyw Żulowej, kulm wschodniosudecki. Inne jednostki bloku przedsudeckiego, to: metamorfik środkowej Odry , metamorfik Płaskich Wzgórz , masyw granitowy Strzegom-Sobótka , masyw serpentynitowy Gogołów-Jordanów , masyw gabrowy Ślęży , masyw serpentynitowy Sobótki , masyw serpentynitowy Szklar , masyw serpentynitowy Braszowic , masyw gabrowy Brzeźnicy , lineament Niemczy (strefa Niemczy), metamorfik Wzgórz Niemczańskich , metamorfik Doboszowic , metamorfik Wzgórz Strzelińskich .

Rozwój

Sudety zostały wypiętrzone podczas orogenezy kaledońskiej oraz orogenezy hercyńskiej . Wtedy nastąpiła metamorfoza wcześniej powstałych skał osadowych i wulkanicznych oraz intruzje skał magmowych , przede wszystkim granitów . Następnie, przez około 200 mln lat, Sudety były niszczone przez czynniki zewnętrzne . W wyniku ich działania Sudety zostały niemal całkowicie zrównane, a następnie pokryte dość grubą warstwą osadów, zarówno lądowych jak i morskich, głównie piaskowców . Gdyby nie kolejna orogeneza – alpejska – Sudetów w sensie orograficznym by nie było. Sztywne i grube warstwy skorupy ziemskiej nie zostały jednak sfałdowane , lecz potrzaskane na kilkanaście części, z których każda została wyniesiona na inną wysokość. Tak powstały góry zrębowe, natomiast obszar bloku przedsudeckiego nie został wydźwignięty i tworzy Przedgórze Sudeckie i Nizinę Śląską. W trzeciorzędzie doszło też do licznych erupcji wulkanicznych na obszarze Sudetów i bloku przedsudeckiego.

Surowce mineralne

Liczne surowce mineralne: węgiel kamienny , antracyt i węgiel brunatny , surowce skalne ( granity , granodioryty , sjenity , gabra , diabazy , bazalty , porfiry , melafiry , marmury , marmury dolomityczne , wapienie , piaskowce , gnejsy , łupki łyszczykowe , amfibolity , zieleńce , kruszywa naturalne ), baryt , fluoryt , rudy metali , uran , kamienie półszlachetne itp.

Rzeźba terenu

Uwarunkowana zróżnicowaną budową i długą przeszłością geologiczną oraz zmiennymi warunkami klimatycznymi w czasie geologicznym. Występują różne typy krajobrazów i form terenu (rozległe masywy górskie - wydłużone albo o kształcie rozrogu, góry płytowe, kopulaste wzniesienia, stożki, strome ściany skalne, urwiska, skałki , rozległe kotliny śródgórskie). Większość pasm sudeckich ma rozciągłość północny zachód - południowy wschód. Doliny rzeczne o zmiennym przebiegu, miejscami szerokie, o płaskim dnie, w innych miejscach wąskie, o stromych zboczach, przełomowe.

Przedgórze Sudeckie oddzielone od Sudetów i Pogórza Zachodniosudeckiego wyraźną krawędzią sudecką - sudecki uskok brzeżny . Jest to teren łagodnie pofalowany, z różnej wysokości pagórkami, zajęty pod uprawy rolne i z rzadka porośnięty drzewami i krzewami.

Gleby

W Sudetach przeważają gleby górskie, brunatne i bielice . Na Przedgórzu – czarnoziemy , brunatne i płowe . W Sudetach występują głównie gleby brunatnoziemne ( brunatne właściwe i wyługowane oraz w mniejszych ilościach płowe), w dość znacznym stopniu wzdłuż granicy polsko-czeskiej występują gleby inicjalne i słabo wykształcone (skaliste i kwarcowo-krzemieniowe) oraz gleby napływowe, czyli mady rzeczne wzdłuż: Nysy Łużyckiej , Nysy Kłodzkiej , Odry , Kwisy , Kaczawy oraz Bobru . Na znacznym obszarze w kotlinach Sudetów występują również lessy i utwory lessopodobne (lessopochodne).

Wody

Zlewiska

Rzeki Sudetów są małe i należą do zlewisk trzech mórz. Są to: zlewisko Morza Bałtyckiego - dorzecze Odry , Północnego - dorzecze Łaby i Czarnego - dorzecze Dunaju . W związku z tym przez Sudety biegnie europejski dział wód , a w Masywie Śnieżnika - na Trójmorskim Wierchu (cz. Klepáč, niem. Klappersteine) znajduje się miejsce zbiegu trzech zlewisk.

Główne rzeki

Najważniejsze rzeki wypływające z Sudetów: Łaba , Odra i Morawa . Sudeckimi dopływami Łaby są Izera , Úpa , Metuje , Orlica (cz. Orlice). Dopływami Odry - Opava z Opavicą , Osobłoga , Nysa Kłodzka ze Ścinawką , Białą Lądecką , dwoma Bystrzycami ( Dusznicką i Łomnicką ) i Białą Głuchołaską , Bystrzyca , Kaczawa z Nysą Szaloną , Bóbr z Kwisą , Kamienną i Łomnicą , Nysa Łużycka . Dopływy Morawy, to Moravská Sázava , Mírovka , Třebůvka , Valová , Haná , Dyje , Krupá , Branná , Desná , Oskava .

Zmienne stany wód w ciągu roku.

Wodospady

W miejscach stykania się skał o różnej odporności powstały wodospady. Do najbardziej znanych należą: Wodospad Kamieńczyka , Wodospad Szklarki , Wodospad Podgórnej i Wodospad Łomniczki w Karkonoszach, Wodospad Wilczki w Masywie Śnieżnika, a po stronie czeskiej wodospady Łaby, Panczavy, Mumlavski vodopad w Karkonoszach, Nyznerovske vodopady w Górach Złotych, wodospady Bile Opavy i Białej w Hrubým Jeseniku.

Jeziora

Naturalne zbiorniki wód stojących są bardzo nieliczne, występują jedynie w Karkonoszach. Nieliczne są sztuczne zbiorniki zaporowe . Na ziemiach polskich są to: Jezioro Witka na Witce , Jezioro Złotnickie i Jezioro Leśniańskie na Kwisie , Jezioro Bukowskie , Jezioro Modre , Jezioro Wrzeszczyńskie i Jezioro Pilchowickie na Bobrze , Zbiornik Sosnówka (gromadzi wody potoków Sośniak i Czerwonka ) oraz Jezioro Lubachowskie (Jezioro Bystrzyckie) na Bystrzycy . Są to głównie zbiorniki retencyjne oraz służące do produkcji energii elektrycznej. Dla celów ochrony przeciwpowodziowej wybudowano kilka suchych zbiorników: na Kaczawie między Kaczorowem a Wojcieszowem , na Wilczce poniżej Międzygórza i na Morawce powyżej Stronia Śląskiego .

Wody podziemne

Do zaopatrzenia ludności wykorzystuje się wody podziemne z osadów czwartorzędowych , rzadziej wody szczelinowe ze skał starszych. W wielu miejscach występują źródła mineralne o różnym składzie, rzadziej słabo termalne . Ważniejsze to: Czerniawa-Zdrój , Świeradów-Zdrój , Cieplice-Zdrój , Wojcieszów , Szczawno-Zdrój , Jedlina-Zdrój , Kudowa-Zdrój , Duszniki-Zdrój , Polanica-Zdrój , Gorzanów , Długopole-Zdrój , Lądek-Zdrój oraz niewykorzystane w Bolkowie i Jerzmanicach-Zdroju .

Roślinność

Występuje typowa piętrowość roślinna ( regiel dolny i górny , kosodrzewina (na stanowiskach naturalnych występuje wyłącznie w najwyższych częściach Karkonoszy) i hale ). Stosunkowo często występują torfowiska (Góry Izerskie, Karkonosze, Góry Stołowe, Góry Orlickie, Góry Bystrzyckie, Jesioniki). Obecnie są tu przeważnie sztuczne zbiorowiska roślinne . Duże powierzchnie zajmują lasy świerkowe . W wielu miejscach zachowały się reliktowe dolnoreglowe lasy bukowe .

Klimat

Klimat Sudetów kształtowany jest przez morskie masy powietrza, w samych górach jest typowo górski – chłodny i wilgotny, natomiast na pogórzu – ciepły i wilgotny. Występują tu typowe piętra klimatyczne .

Przemysł

Silnie rozwinięty i zróżnicowany. Dominuje przemysł wydobywczy węgla brunatnego oraz surowców skalnych, energetyka, przemysł przetwórczy, hutniczy, szklarski, włókienniczy, odzieżowy oraz środków transportu i chemiczny. Dawniej górnictwo węgla kamiennego , barytu , fluorytu , uranu , miedzi , a w czasach historycznych złota , srebra , żelaza , arsenu i in. W związku z tym w wielu miejscach napotkać można czynne, a jeszcze częściej opuszczone kamieniołomy , hałdy oraz pozostałości sztolni , szybów .

Turystyka

Rozwijająca się, lecz znacznie zdewastowana po 1945 . Z działających w Rzeszy Niemieckiej kilkuset schronisk pozostało do dzisiaj około 15%. Ze względu na korzystne walory przyrodnicze i historii kulturowej rozwija się bazę turystyczną. Główne regiony: Karkonosze, ziemia kłodzka , Hrubý Jesenik. W tych trzech rejonach koncentruje się większość bazy noclegowej, są też głównymi centrami sportów zimowych. Pojedyncze schroniska , wyciągi narciarskie, a po czeskiej stronie liczne wieże widokowe rozrzucone są również w innych pasmach. Sieć szlaków turystycznych jest dobrze rozwinięta, najwięcej szlaków jest w trzech ww. rejonach. W ostatnich latach powstało sporo szlaków rowerowych oraz nieliczne trasy do narciarstwa biegowego .

Widok na Sudety oraz przedgórze sudeckie z okolic miasta Brzeg Dolny (około 40 kilometrów na północ od pasma). Na zdjęciu widoczne są odpowiednio od lewej strony: Masyw Ślęży (1) , Góry Sowie (2) , Góry Wałbrzyskie (3) , Góry Kamienne (4) i Karkonosze (5)

Podział Sudetów (łącznie z przedgórzem)

Podział fizycznogeograficzny polskiej części Sudetów wg Kondrackiego

Tradycyjny podział Sudetów

• Przedgórze Sudeckie (cz. Krkonošsko-jesenické podhůří, Sudetské podhůří) (332.1)
  • Wzgórza Strzegomskie (niem. Striegauer Berge) (332.11)
  • Równina Świdnicka (332.12)
  • Masyw Ślęży (niem. Zobtengebirge) (332.13)
  • Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie (332.14)
  • Obniżenie Podsudeckie (332.15)
  • Obniżenie Otmuchowskie (cz. Vidnavská nížina, niem. Weidenauer Tiefland) (332.16)
  • Przedgórze Paczkowskie (cz. Žulovská pahorkatina, niem. Weidenauer Hügelland) (332.17)
• Pogórze Zachodniosudeckie (332.2)
  • Pogórze Zachodniołużyckie (niem. Westlausitzer Vorberge, w Niemczech)
  • Płaskowyż Budziszyński (niem. Lausitzer Gefilde, w Niemczech)
  • Pogórze Wschodniołużyckie (niem. Ostlausitzer Vorberge, w Niemczech)
  • Góry Łużyckie (cz. Lužické hory, niem. Lausitzer Bergland, Lausitzer Gebirge, Zittauer Gebirge, w Niemczech)
  • Obniżenie Żytawsko-Zgorzeleckie (cz. Žitavská pánev, niem. Östliche Oberlausitz) (332.25)
  • Pogórze Izerskie (cz. Frýdlantská pahorkatina, niem. Isergebirgs-Vorland) (332.26)
  • Pogórze Kaczawskie (cz. Kačavské podhůří, niem. Bober-Katzbach-Vorgebirge) (332.27)
  • Pogórze Wałbrzyskie (niem. Waldenburger Bergland) (332.28)
• Sudety Zachodnie (cz. Krkonošská oblast, Západní Sudety, Západosudetská oblast) (332.3)
  • Góry Żytawskie (niem. Zittauer Gebirge, cz. Lužické hory, na pograniczu czesko-niemieckim)
  • Grzbiet Jesztiedzki (cz. Ještědsko-kozákovský hřbet, niem. Jeschken-Kosakow-Kamm, w Czechach)
  • Kotlina Liberecka (cz. Liberecká kotlina, Žitavská pánev, w Czechach)
  • Góry Izerskie (cz. Jizerské hory, niem. Isergebirge) (332.34)
  • Góry Kaczawskie (cz. Kačavské hory, niem. Bober-Katzbach-Gebirge) (332.35)
  • Kotlina Jeleniogórska (niem. Hirschberger Kessel) (332.36)
  • Karkonosze (cz. Krkonoše, niem. Riesengebirge) 332.37)
  • Rudawy Janowickie (niem. Landeshuter Kamm) (332.38)
  • Podgórze Karkonoskie (cz. Krkonošské podhůří, niem. Riesengebirgs-Vorland, w Czechach) (332.39)
• Sudety Środkowe (cz. Orlická oblast, Střední Sudety, Středosudetská oblast) (332.4)
  • Brama Lubawska (niem. Liebauer Tor) (332.41)
  • Góry Wałbrzyskie (niem. Waldenburger Bergland) (332.42)
  • Góry Kamienne (cz. Vraní hory, Javoří hory - części Gór Kamiennych, niem. Waldenburger Bergland) (332.43)
  • Góry Sowie (niem. Eulengebirge) (332.44)
  • Góry Bardzkie (niem. Warthagebirge) (332.45)
  • Obniżenie Nowej Rudy (niem. Neuroder Senke) (332.46)
  • Obniżenie Ścinawki (niem. Steinetal) (332.47)
  • Góry Stołowe (cz. Broumovská vrchovina, niem. Heuscheuergebirge) (332.48)
  • Pogórze Orlickie (cz. Podorlická pahorkatina) (332.51)
  • Góry Orlickie (cz. Orlické hory, niem. Adlergebirge) (332.52)
  • Góry Bystrzyckie (cz. Bystřické hory, niem. Habelschwerdter Gebirge) (332.53)
  • Kotlina Kłodzka (332.54) (cz. Kladská kotlina, niem. Glatzer Kessel)
• Sudety Wschodnie (cz. Jesenická oblast, Východní Sudety, Východosudetská oblast) (332.6)
  • Góry Złote (332.61) (cz. Rychlebské hory, niem. Reichensteine Gebirge)
  • Góry Bialskie (wchodzące w skład jednostki 332.61 Góry Złote) (cze. Bělské vrchy, niem. Bielengebirge)
  • Masyw Śnieżnika (332.62) (cz. Králický Sněžník, niem. Schneegebirge)
  • Góry Opawskie (332.63) (cz. Zlatohorská vrchovina, niem. Oppagebirge)
  • Wysoki Jesionik (cz. Hrubý Jesenik, w Czechach, niem. Altvatergebirge albo Hohes Gesenke)
  • Niski Jesionik (cz. Nízký Jesenik, w Czechach, niem. Gesenke albo Niederes Gesenke; jego częścią są Góry Odrzańskie (cz. Oderské vrchy), traktowane czasami jako odrębny mezoregion).

Zobacz też

• Kraj Sudetów, Kraj Sudecki
• Lista najwyższych szczytów w Polsce

Linki zewnętrzne

• Prawie wszystko o Sudetach
• Pasma Sudetów
• Historia turystyki w Sudetach