System polityczny

System polityczny - ogół organów państwowych , partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych ( formalnych i nieformalnych ), uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa oraz ogół generalnych zasad i norm regulujących wzajemne stosunki między nimi.

Termin pojawił się w literaturze w roku 1953 , w pracy Davida Eastona pod tym samym tytułem, zastępując używany do tej pory " system rządów ". Wcześniej występuje w piśmiennictwie polskim XIX wieku.

Główne elementy systemu politycznego

• Społeczność, której byt jest współzależny, składająca się z grup o interesach zbieżnych i sprzecznych,
• Organizacje artykułujące i reprezentujące interesy tych grup poprzez zdobywanie i sprawowanie władzy państwowej bądź wywieranie na nią wpływu,
• Instytucje władzy państwowej, dysponujące monopolem uzgadniania interesów zarówno sposobami perswazji, jak przymusu i przemocy,
• Formalne i zwyczajowe normy regulujące wzajemne relacje i funkcjonowanie wszystkich części składowych systemu,
• Ideologie i strategie polityczne, stanowiące oprogramowanie ukierunkowujące działalność systemów państwowych i partyjnych,
• Instytucje i organizacje międzynarodowe do których są afiliowane państwa i partie polityczne, których rola wzrasta w warunkach integracji kontynentalnych i globalizacji.

Typologia ujęć teoretycznych

W politologii najczęściej podaje się trzy rodzaje systemów politycznych:

Koncepcja systemowo-funkcjonalna

W tym ujęciu żadna część układu politycznego nie może istnieć bez innej, łączą je funkcjonalne zależności. Życie polityczne to system powiązanych czynności.

System polityczny jest częścią systemu społecznego obejmującego całe społeczeństwo , obejmuje trzy elementy:

• wspólnotę polityczną
• reżim polityczny
• instytucje polityczne .

Najważniejsze składniki działania politycznego to:

• wejście (input) - czyli żądanie wysunięte ze strony społeczności w stronę rządzących. Jest to wykładnia oczekiwań społecznych.
• proces wewnątrz systemowego przetwarzania (conversion) - pozyskanie poparcia dla żądania oraz następnie proces przetwarzania go w decyzję.
• wyjście (output) - ujawnienie decyzji
• sprzężenie zwrotne - przechodzi przez otoczenie- element porozumiewania się
• otoczenie - otoczenie wewnętrzne to społeczeństwo tworzy system polityczny. Otoczenie zewnętrzne to systemy międzynarodowe

Przedstawicielami tego nurtu są: David Easton , Gabriel Almond , Bingham G. Powell i Karl W. Deutsch .

Koncepcja strukturalno-instytucjonalna

W tym rozumieniu system polityczny jest równorzędnym z ekonomicznym i kulturowym, podsystemem społecznym, wyodrębnionym z działalności grup społecznych . Oprócz podmiotów związanych stricte z działaniem politycznym , w ujęciu strukturalno-instytucjonalnym mieszczą się również organizacje pozarządowe .

Na podsystem ten składają się:

• struktura polityczna
• normy polityczne i prawne
• stosunki polityczne
• świadomość polityczna
• kultura polityczna

Koncepcja instytucjonalno-normatywna

Ten model charakteryzuje się uwypukleniem znaczenia instytucji i norm politycznych, które mają decydujące znaczenie w relacji władzy i społeczeństwa. Wyróżnia się trzy elementy systemu politycznego w takim rozumieniu:

• idee i wartości polityczne
• organizacje i instytucje polityczne wywierające wpływ i uczestniczące w życiu politycznym kraju
• normy regulujące i organizujące wcielanie w życie idei politycznych oraz normujące struktury i funkcjonowanie instytucji politycznych.

Charakterystyka typowych systemów politycznych na świecie

Liberalny system polityczny :

• konkurencyjny system partyjny
• instytucjonalne zabezpieczenie praw
• silne civil society
• wolne wybory poddane społecznej kontroli
• bazowanie na demokracji większościowej lub konsensualnej

Postkomunistyczny system polityczny :

• wyznaczone na przełomie lat 80. i 90. trzy cele transformacji :
  • demokracja parlamentarna
  • gospodarka rynkowa
  • suwerenność narodowa
• różne tempo realizacji wytyczonych celów
• wzrastająca rola partii politycznych
• wysokie koszty społeczne transformacji
• zjawisko korupcji na szeroką skalę

Wschodnioazjatycki system polityczny :

• wzrost i budowa dobrobytu
• aprobata dla liderów silnego rządu
• szacunek dla państwa

Islamski system polityczny

• stosunki polityczne są zgodne z zasadami religijnymi islamu , bazują na nauce Mahometa
• występowanie odmian fundamentalistycznych islamu , np. z tendencjami absolutystycznymi ( Arabia Saudyjska ), lub też rewolucyjnego populizmu ( Iran za rządów Chomeiniego do 1989 r.);

Reżim wojskowy ;

• podporządkowanie wszystkich czynników kształtujących system polityczny władzom wojskowym ;
• występowanie różnej formy reżimu wojskowego , np. klasyczna wojskowa junta , czy też spersonalizowana dyktatura wojskowa wspierana przez armię z charyzmatycznym przywódcą

Modele ustrojowe w państwach demokratycznych

Ze względu na charakter systemu politycznego wyróżnia się modele:

• demokratyczne
• częściowo demokratyczne
• autorytarne

Ze względu na strukturę i organizację instytucji, wyróżnia się:

• system parlamentarny (Prezydent powoływany jest przez parlament . Przezeń powoływany jest także rząd . Parlament odgrywa więc w takim państwie rolę dominującą. Głowa państwa nie ponosi odpowiedzialności politycznej ze względu na jej niewysoką rangę. Jest jedynie odpowiedzialna konstytucyjnie , np. za zdradę);
  • system parlamentarno-gabinetowy ;
  • system gabinetowo-parlamentarny ;
  • system parlamentarno-komitetowy (np. Szwajcaria - bez wyraźnie zarysowanego podziału władz. Dużą rolę odgrywa natomiast demokracja bezpośrednia ),
  • system kanclerski ;
• system prezydencki (np. Stany Zjednoczone - Prezydent łączy w sobie funkcję głowy państwa i szefa rządu . Kieruje on całą władzą wykonawczą, wytycza politykę zagraniczną, wybiera rząd);
• systemy mieszane, m.in.:
  • system semiprezydencki - głowa państwa ma prawo rozwiązać parlament, ponadto pochodzi ona z wyborów powszechnych. Taki system można zaobserwować np. we Francji ;
  • system supersemiprezydencki (np. Rosja i inne republiki postradzieckie) - odmiana systemu prezydenckiego, w którym istnieje wprawdzie urząd premiera, jednak jego kompetencje są znacznie ograniczone na rzecz prezydenta.

Ze względu na strukturę terytorialno-organizacyjną, wyróżnia się:

• państwa unitarne
• państwa złożone

Zobacz też

• Państwo
• Formy państwowe
• Ustrój polityczny
• Reżim polityczny

Literatura

• Mariusz Gulczyński , Nauka o polityce, Warszawa 2007.
• Zieliński Eugeniusz, Nauka o państwie i polityce, Warszawa 2001.
• Pułło Andrzej, Ustroje państw współczesnych, Warszawa 2006