Pokój westfalski

Ratusz w Osnabrück - miejsce podpisania pokoju pomiędzy Cesarstwem i Szwecją

Ratusz w Münster - miejsce podpisania pokoju pomiędzy Cesarstwem i Francją

Pokój westfalski wg obrazu Gerarda Terborcha

Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego w 1648

Pokój westfalski – wielostronny układ kończący wojnę trzydziestoletnią 1618-1648 , zawarty 24 października 1648 między Rzeszą Niemiecką a Francją (w której małoletniego Ludwika XIV zastępował w rządach pierwszy minister, kardynał Jules Mazarin ) i jej sojusznikami w Münsterze oraz między Habsburgami a Szwecją w Osnabrück . Jeden z najbardziej znaczących traktatów międzynarodowych w historii nowożytnej Europy .

Postanowienia

Kwestie terytoriów i granic

• Święte Cesarstwo Rzymskie i Habsburgowie rezygnują na rzecz Francji z: Górnej i Dolnej Alzacji , twierdz Breisach i Philippsburg oraz Sundgau
• Święte Cesarstwo Rzymskie rezygnuje na rzecz Francji z tzw. trzech biskupstw ( Metz , Toul , Verdun ) w Lotaryngii (Francja uzyskała je już w 1559 r., ale pozostały formalnie częścią Rzeszy do 1648 r.)
• Święte Cesarstwo Rzymskie uznaje niepodległość i pełną suwerenność Związku Szwajcarskiego
• książę-elektor Bawarii zwraca Habsburgom austriackim Górną Austrię
• król szwedzki otrzymuje Pomorze Przednie (Vorpommern), wyspę Rugię , arcybiskupstwo Bremy (bez samego miasta Brema ) i biskupstwo Verden oraz prowincje Thedinghausen i Wildeshausen, tym samym król szwedzki zostaje członkiem Rzeszy Niemieckiej (ale głosy w Sejmie Cesarstwa przysługujące biskupom Bremy i Verden otrzymał książę Brunszwika-Lüneburga, czyli Hanoweru)
• margrabia-elektor Brandenburgii otrzymuje Pomorze Tylne i biskupstwo kamieńskie ( Kamień Pomorski ), a także arcybiskupstwo magdeburskie, biskupstwo Halberstadt i biskupstwo Minden - jako rekompensatę za utratę Pomorza Przedniego
• zarówno król szwedzki jak i elektor brandenburski otrzymali prawo posługiwania się insygniami książęcymi władców Pomorza
• książę Meklemburgii otrzymał biskupstwo Schwerin

Kwestie pokoju religijnego w Rzeszy

• uznanie kalwinizmu trzecim, obok katolicyzmu i luteranizmu , legalnym wyznaniem w Rzeszy Niemieckiej
• ustanowienie, że w przypadku konwersji księcia Rzeszy, która nastąpiła po 1624 r., poddani owego władcy zachowują stare wyznanie
• luterańscy i kalwinistyczni administratorzy zsekularyzowanych państw kościelnych otrzymali prawo głosu w Sejmie Cesarstwa (w "ławie skośnej" - Querbank)
• potwierdzenie postanowień pokoju religijnego z 1555 r., unieważnienie edyktu restytucyjnego Ferdynanda II oraz pokoju praskiego z 1635 r.

Kwestie ustroju Rzeszy

• potwierdzenie aktu Ferdynanda III z 1644 r. - stany Rzeszy otrzymują prawo do samodzielnego zawierania sojuszy i wypowiadania wojen bez zgody cesarza rzymskiego, ale pod warunkiem, że ich działania nie będą wymierzone przeciw cesarzowi i Cesarstwu
• podział Palatynatu i godności elektorskiej palatyna reńskiego - Palatynat Górny zachował książę Bawarii, Palatynat Dolny otrzymał Karol Ludwik Wittelsbach , syn Fryderyka V (jako elektor otrzymał tytuł arcyskarbnika Świętego Cesarstwa Rzymskiego)
• zakaz dziedziczenia Palatynatu Dolnego przez elektorów Bawarii w razie wymarcia linii palatynackiej
• wolne miasta cesarskie (miasta Rzeszy) uzyskały równe z książętami prawo głosu w Sejmie Cesarstwa
• ustalenie, że wszelkie traktaty, umowy i układy wymuszone na stanach Rzeszy siłą stają się nieważne
• potwierdzono prawa i przywileje cesarza, elektorów, książąt i innych stanów Rzeszy, potwierdzono wyłączne prawo Sejmu Cesarstwa do wypowiadania wojny i zawierania pokoju w imieniu całej Rzeszy, stanowieniu i interpretacji ogólnoniemieckich aktów prawnych, budowie zamków i twierdz, zarządzaniu poboru do armii cesarskiej (armii Rzeszy, nie armii Habsburgów jako władców Austrii), uchwalania podatków na rzecz cesarza i Cesarstwa
• traktat westfalski postulował także zwołanie Sejmu Cesarstwa w celu ustalenia reguł elekcji cesarza rzymskiego, reguł tworzenia nowych stanów Rzeszy, ustalenia stałej kapitulacji wyborczej cesarza i uregulowania innych bieżących spornych kwestii ustrojowych

Kwestie polityczne

• król Francji otrzymał prawo do posyłania swojego przedstawiciela na obrady Sejmu Cesarstwa
• król Francji i król Szwecji zostali uznani gwarantami postanowień pokoju

Skutki

• Pokój westfalski w 1648 r. był wielkim zwycięstwem Francji w jej wielowiekowej rywalizacji z dynastią Habsburgów. Król francuski stał się gwarantem pokoju, a więc także stanu ustrojowego w Rzeszy Niemieckiej, gwarantem słabości władzy cesarskiej. Podobnie w XVIII w. car Rosji będzie gwarantem słabości władzy królewskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów .
• Pokój westfalski umacniał niemiecki partykularyzm polityczny i dodatkowo osłabiał cesarski autorytet, o którego wzmocnienie zabiegali Habsburgowie.
• Ostateczne fiasko walki Habsburgów z niemieckim protestantyzmem. Po 1648 r. w zasadzie nie będą już wybuchały wojny religijne.
• Habsburgowie hiszpańscy musieli ostatecznie przyzwolić na istnienie protestanckich, wolnych i niepodległych Niderlandów Północnych. W II połowie XVII w. głównym wrogiem Holandii stanie się Francja, a Hiszpania będzie nawet holenderskim sprzymierzeńcem.
• Widząc upadek swoich planów wobec Rzeszy Niemieckiej Habsburgowie austriaccy główną uwagę skupili na budowie scentralizowanego państwa absolutnego oraz zdecydowanej walce z reformacją w Austrii , Czechach i na Węgrzech .
• Francja uzyskała Alzację, krainę germańskojęzyczną ( dialekt alemański ). Alzacja i Lotaryngia będą punktem zapalnym konfliktów francusko-niemieckich aż do 1945 r.
• Wzrosło znaczenie elektorów saskiego i brandenburskiego, których rola na arenie międzynarodowej będzie rosła. Mimo anulowania pokoju praskiego Wettynowie zachowali Łużyce uzyskane w 1635 r., a Hohenzollernowie przejęli Pomorze . Będą teraz dążyć do połączenia go z posiadłościami w Prusach .
• Pomimo podziału Palatynatu katolicy zachowali większość głosów w Kurii Elektorów Rzeszy, co gwarantowało Habsburgom sukcesję tronu niemieckiego i cesarskiego.

Znaczenie wojny trzydziestoletniej i pokoju westfalskiego

• Zwycięstwo monarchii absolutnych: największym zwycięzcą okazała się Francja. Upadła monarchia stanowa w Czechach. Rozpoczął się proces budowy monarchii absolutnych w Niemczech.
• Dowód na nietrwałość pokoju augsburskiego , który wprowadzał wzajemną tolerancję tylko pomiędzy katolikami a luteranami, pomijał kalwinistów.
• Koniec wielkich konfliktów religijnych w Rzeszy.
• Wzrost znaczenia armii zawodowych.

Zobacz też

• Ferdynand III Habsburg
• Rzesza
• wojna trzydziestoletnia

Linki zewnętrzne

• Osnabrücker Friedensvertrag (Instrumentum Pacis Osnabrugensis, IPO) in Volltext
• Münsterscher Friedensvertrag (Instrumentum Pacis Monasteriensis, IPM) in Volltext