Wyspa
| Wyspy |
| Wyspy wg oceanów |
| Wyspy wg kontynentów |
Wyspa – każdy z trwałych fragmentów lądowej powierzchni Ziemi , który jest otoczony ze wszystkich stron wodą oraz jest mniejszy powierzchniowo od Australii [ potrzebne źródło ], a nie jest pojedynczą skałą . Wyspy istnieją więc na rzekach [1] , jeziorach , stawach , morzach i oceanach . Mała wyspa to wysepka. Za wyspy nie uznaje się ruchomych ławic piaszczystych ani obszarów lądu zalewanych podczas przypływów .
Wyspy mogą być samotne albo mogą tworzyć skupiska – archipelagi , przy czym te ostatnie grupowane są zarówno według kryteriów geograficznych , jak i geologicznych .
Spis treści |
[ edytuj ] Powstawanie wysp
Wyspy mogą powstawać na skutek:
- zanurzenia lądu o urozmaiconej rzeźbie powierzchni ,
- nierównomiernego wypiętrzenia obszaru szelfowego ,
- budującej działalności fal morskich ,
- działalności organizmów żywych ( wyspa koralowa ),
- działalności podwodnych wulkanów ( wyspa wulkaniczna ),
- trzęsienia ziemi ,
- akumulacji osadów na obszarze delty ,
- działalności człowieka – sztuczne wyspy , np. torpedownia w Gdyni , czy Palm Islands w Dubaju [2] .
Szczególnym przypadkiem są wyspy pływowe powstające okresowo, tracące połączenie z lądem stałym podczas przypływów.
[ edytuj ] Podział wysp
Generalnie wyspy dzielą się na kontynentalne i oceaniczne, przy czym podział ten nie jest całkowicie precyzyjny, co może prowadzić do niewłaściwego ich zaszeregowania.
[ edytuj ] Wyspy kontynentalne
Do tej kategorii zaliczamy wyspy leżące w pobliżu kontynentu, na jego szelfie kontynentalnym . Takimi wyspami kontynentalnymi są Trynidad i Barbados w Ameryce Południowej , Grenlandia w Ameryce Północnej , Tasmania w Australii , Sumatra , Borneo i Jawa w Azji , czy Wyspy Brytyjskie , Sycylia , Sardynia i Korsyka w Europie .
Odrębną podkategorię stanowią wyspy mikrokontynentalne powstałe w wyniku tworzenia się szczelin w dnie morskimi i oddzielania partii masy kontynentalnej. Przykładem jest Nowa Zelandia i Nowa Kaledonia na Oceanie Spokojnym , Madagaskar na wschód od Afryki , czy Wyspy Kerguelena na Oceanie Indyjskim .
Inną podkategorię stanowią wyspy powstałe z łach piaszczystych nanoszonych w wyniku działania prądów morskich lub materiału lądowego wynoszonego przez ujścia większych rzek. Przykładami są tu Półwysep Helski i Mierzeja Wiślana , które w przeszłości były takimi wyspami.
[ edytuj ] Wyspy oceaniczne
Do tej kategorii zalicza się wyspy nie związane z szelfem kontynentalnym. W ogromnej większości są one pochodzenia wulkanicznego. Zazwyczaj układają się w łańcuchy powstające na granicach płyt tektonicznych lub w obrębie jednej płyty, przemieszczającej nad plamą gorąca ( ang. hot spot). Pierwszy typ reprezentują archipelagi będące łukami wys . Przykładami są tu archipelagi Marianów , Wyspy Riukiu , Kuryle i Aleuty na Pacyfiku oraz Małe Antyle i Sandwich Południowy na Atlantyku . Archipelagi powstałe nad plamą gorąca mają prostoliniowy przebieg. Przykładem są Hawaje , leżące na Grzbiecie Hawajskim na Oceanie Spokojnym oraz Tristan da Cunha na Grzbiecie Wielorybim na Oceanie Atlantyckim. Trzecim rodzajem wysp wulkanicznych są wyspy znajdujące się na grzbiecie śródoceanicznym , jak Islandia i Jan Mayen , obie na Północnym Atlantyku.
Inna sytuacja ma miejsce, gdy fragment płyty tektonicznej ( płyty oceanicznej ) zostanie wyniesiony ponad powierzchnię oceanu. Przykładem są Wyspy Świętego Piotra i Pawła na Atlantyku oraz Macquarie na Pacyfiku.
Innego typu wyspami oceanicznymi są atole , efekt budowy rafy koralowej wokół zanurzającej się wyspy wulkanicznej. Koralowce rozbudowują rafę aż do powierzchni oceanu stając się zaczynem do powstania wyspy. Charakterystycznym przykładem są Malediwy na Oceanie Indyjskim .
[ edytuj ] Etymologia nazwy
 |
Ten artykuł od 2012-02 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym , należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Słowo wyspa pochodzi od rdzenia 'suć' (iter. od 'sypać', scs. sъtь / sъpatь; na tej samej zasadzie co 'wy-spa', od tego samego rdzenia pochodzą wyrazy 'o-spa' czy 'za-spa') i zastąpiło dawniejsze słowo ostrów, używane w czasach dzisiejszych jedynie w nazewnictwie (np. Ostrów Lednicki , Ostrowiec , Ostrówek , Ostrowo , Ostrava ) oraz otok (opływ wody), który w XV wieku stracił pierwotne znaczenie na rzecz (dzisiaj siniak) siności po uderzeniu.
[ edytuj ] Największe wyspy
Według The World Factbook istnieje 94 państw i innych jednostek administracyjnych (terytoriów), które są wyspami i nie mają granic lądowych z innymi państwami.
[ edytuj ] Zobacz też
- wyspy świata ,
- największe wyspy świata
- lista polskich wysp
- pływająca wyspa
- film Wyspa w reżyserii Kim Ki-Duka
Przypisy
- ↑ Przy czym za wyspy nie są uznawane obszary lądowe otoczone ciekami dwóch lub więcej rzek, ani podobne obszary w deltach rzek.
- ↑ Obszarem wodnym tworzącym wyspę nie jest natomiast sztucznie przekopany kanał, jak np. Kanał Sueski oddzielający Afrykę od Eurazji , lecz nie czyniący z niej tym samym wyspy.
| Walka na noże w amerykańskiej kampanii prezydenckiej | ||
Zaostrza się kampania prezydencka w USA, pełna wzajemnych oskarżeń i ataków personalnych. Prezydent Barack Obama określa swego republikańskiego oponenta Mitta Romney'a mianem bezlitosnego kapitalisty, Romney natomiast oskarża go o powiększenie długu publicznego.
|
||
| Największe organizacje lekarzy powołały sztab kryzysowy | ||
Najważniejsze organizacje lekarskie w Polsce powołały sztab kryzysowy. Wezwał on medyków i świadczeniodawców do niepodpisywania umów z NFZ na wystawianie recept refundowanych.
|
||
| Nowy wiersz Grassa, tym razem na temat Grecji | ||
W niecałe dwa miesiące po opublikowaniu krytykującego Izrael wiersza niemiecki laureat literackiej nagrody Nobla Guenter Grass ponownie wdał się w poetycką polemikę na aktualny polityczny temat - tym razem postępowania UE wobec pogrążonej w kryzysie Grecji.
|
||
| Odwrócenie trendów? PO już nie traci | ||
Platforma Obywatelska zyskuje na poparciu, PiS traci. Różnica między tymi partiami wynosi 10 procent - takie są wyniki najnowszego sondażu telefonicznego TNS Polska dla programu Forum w Telewizji Polskiej.
|
||
| Kombatanci upokorzeni na granicy? PiS interweniuje | ||
Klub Parlamentarny PiS domaga się od premiera reakcji na potraktowanie kombatantów na granicy polsko-białoruskiej. Weterani, którzy jechali do Polski na zjazd łagierników-żołnierzy AK, zostali - według PiS - upokorzeni przez polską Straż Graniczną.
|
